📖📚 روزانہ حدیث و مسائل | دارالعلوم اہلسنت غریب نواز

Daily Hadith & Islamic guidance

کتابُ الصلاۃ / امامت . جامع الاحادیث: ۵۴۱/۵۴۲

(۴) ناپسندیدہ امام کی نماز مقبول نہیں

۸۰۸۔ عن عبد الله بن عمرو رضی الله تعالیٰ عنہما قال: إن رسول الله صلی الله تعالیٰ علیہ وسلم يقول:

ثَلَاثَةٌ لَا يَقْبَلُ اللهُ مِنْهُمْ صَلَاةً، مَنْ تَقَدَّمَ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ، وَرَجُلٌ أَتَى الصَّلَاةَ دُبَارًا، وَالدُّبَارُ أَنْ يَأْتِيَهَا بَعْدَ أَنْ تَفُوتَهُ، وَرَجُلٌ اعْتَبَدَ مُحَرَّرَةً۔

حضرت عبداللہ بن عمرو رضی اللہ تعالیٰ عنہما سے روایت ہے کہ رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم فرماتے تھے: تین لوگوں کی نماز قبول نہیں ہوتی۔ ایک وہ امام جس سے قوم ناراض ہو، دوسرا وہ شخص جو نماز کو دیر سے آئے، یعنی وقت گزرنے کے بعد پڑھے، اور تیسرا وہ شخص جو آزاد کردہ غلام کو دوبارہ غلام بنا لے۔

فتاویٰ رضویہ: ۳/۱۵۶

حواشی و حوالہ جات: ۸۰۸

السنن لأبی داؤد، باب الرجل يؤم القوم وهم له كارهون، ۸۸/۱

السنن لابن ماجہ، باب من أم قوماً وهم له كارهون، ۶۹/۱

الترغیب والترہیب للمنذری، ۳۱۳/۱ کنز العمال للمتقی، ۴۳۸۱۳، ۳۲/۱۶

السنن الکبریٰ للبیہقی، ۱۲۸/۳ إتحاف السادة للزبیدی، ۱۷۲/۳

۸۰۹۔ عن طلحة بن عبيد الله رضی الله تعالیٰ عنہ قال: قال رسول الله صلی الله تعالیٰ علیہ وسلم:

أَيُّمَا رَجُلٍ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ لَمْ تُجَاوِزْ صَلَاتُهُ أُذُنَيْهِ۔

حضرت طلحہ بن عبید اللہ رضی اللہ تعالیٰ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا: جس شخص نے کسی قوم کی امامت کی اور وہ اس سے ناراض ہیں، تو اس کی نماز اس کے کانوں سے آگے نہیں بڑھتی۔

فتاویٰ رضویہ: ۳/۲۴۳

حواشی و حوالہ جات: ۸۰۹

المعجم الکبیر للطبرانی، ۷۴/۱

مجمع الزوائد للہیثمی، ۶۸/۲

الترغیب والترہیب للمنذری، ۳۱۳/۱

کنز العمال للمتقی، ۲۰۳۹۵، ۵۹۰/۷

۸۱۰۔ عن عطاء بن دينار رضی الله تعالیٰ عنہ مرسلاً قال: قال رسول الله صلی الله تعالیٰ علیہ وسلم:

ثَلَاثَةٌ لَا يَقْبَلُ اللهُ مِنْهُمْ صَلَاةً، وَلَا تَصْعَدُ إِلَى السَّمَاءِ، وَلَا تُجَاوِزُ رُؤُوسَهُمْ، رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ، وَرَجُلٌ صَلَّى عَلَى جَنَازَةٍ وَلَمْ يُؤْمَرْ، وَامْرَأَةٌ دَعَاهَا زَوْجُهَا مِنَ اللَّيْلِ فَأَبَتْ عَلَيْهِ۔

حضرت عطاء بن دینار رضی اللہ تعالیٰ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا: تین لوگوں کی نماز قبول نہیں ہوتی، آسمان کی طرف نہیں جاتی اور ان کے سروں سے تجاوز نہیں کرتی۔ ایک وہ امام جس سے مقتدی ناراض ہوں، دوسرا وہ شخص جس نے ولی کی اجازت کے بغیر نمازِ جنازہ پڑھی، اور تیسری وہ عورت جسے اس کے شوہر نے رات میں اپنے پاس بلایا اور اس نے انکار کر دیا۔

فتاویٰ رضویہ: ۳/۲۳۴

حاشیہ و حوالہ: ۸۱۰

السلسلة الصحيحة للألبانی، ۶۵۰

۸۱۱۔ عن عبد الله بن عباس رضی الله تعالیٰ عنہما قال: قال رسول الله صلی الله تعالیٰ علیہ وسلم:

ثَلَاثَةٌ لَا تَرْتَفِعُ صَلَاتُهُمْ فَوْقَ رُؤُوسِهِمْ شِبْرًا، رَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ، وَامْرَأَةٌ بَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَلَيْهَا سَاخِطٌ، وَأَخَوَانِ مُتَصَارِعَانِ۔

حضرت عبداللہ بن عباس رضی اللہ تعالیٰ عنہما سے روایت ہے کہ رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے ارشاد فرمایا: تین شخصوں کی نماز ان کے سروں سے ایک بالشت بھی اوپر نہیں اٹھتی۔ ایک وہ شخص جو کسی جماعت کی امامت کرے اور انہیں اس کی اقتدا ناگوار ہو، دوسری وہ عورت جو رات اس حال میں گزارے کہ اس کا شوہر اس سے ناراض ہو، اور تیسرے آپس میں لڑنے والے دو مسلمان بھائی۔

فتاویٰ رضویہ: ۶/۵۲۱

حواشی و حوالہ جات: ۸۱۱

السنن لابن ماجہ، باب من أم قوماً وهم له كارهون، ۶۹/۱

إتحاف السادة للزبیدی، ۱۷۱/۳

الترغیب والترہیب للمنذری، ۳۱۴/۱

الجامع الصغیر للسیوطی، ۲۱۳/۱

یہ حدیث حسن ہے۔

۸۱۲۔ عن أنس بن مالك رضی الله تعالیٰ عنہ قال: قال رسول الله صلی الله تعالیٰ علیہ وسلم:

ثَلَاثَةٌ لَعَنَهُمُ اللهُ، مَنْ تَقَدَّمَ قَوْمًا وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ، وَامْرَأَةٌ بَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَلَيْهَا سَاخِطٌ، وَرَجُلٌ سَمِعَ حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ فَلَمْ يُجِبْ۔

حضرت انس بن مالک رضی اللہ تعالیٰ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ صلی اللہ تعالیٰ علیہ وسلم نے فرمایا: تین شخصوں پر اللہ تعالیٰ کی لعنت ہے۔ ایک وہ امام جو لوگوں کی امامت کرے اور وہ اس کی اقتدا کو ناپسند کرتے ہوں، دوسری وہ عورت جو رات اس حال میں گزارے کہ اس کا شوہر اس سے ناراض ہو، اور تیسرا وہ شخص جو حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ سنے اور نماز کے لیے حاضر نہ ہو۔

فتاویٰ رضویہ: ۳/۱۵۶

حاشیہ و حوالہ: ۸۱۲

الجامع للترمذی، باب ما جاء فيمن أم قوماً وهم له كارهون، ۷۴/۱

خلاصہ

ان احادیث سے معلوم ہوتا ہے کہ امامت ایک اہم ذمہ داری ہے۔ امام کو چاہیے کہ وہ اپنے مقتدیوں کے اعتماد اور اطمینان کا خیال رکھے۔ نماز میں سستی اور بلاعذر تاخیر سے بچنا چاہیے، جبکہ مسلمانوں کو باہمی محبت، اتفاق اور نماز کی پابندی کا اہتمام کرنا چاہیے

Urdu Vesion

قیامت کی چھوٹی علامات: علم کا اٹھ جانا، جہالت کا پھیلنا اور نااہل لوگوں کا قیادت سنبھالنا

بسم اللہ الرحمن الرحیم

قیامت کے قریب ظاہر ہونے والی علامات میں سے بعض کا تعلق معاشرے کے علمی، اخلاقی اور انتظامی زوال سے ہے۔ احادیثِ مبارکہ میں رسولِ اکرم ﷺ نے ایسے حالات کی خبر دی ہے جب علمِ دین کی قدر و منزلت کم ہو جائے گی، اہلِ علم دنیا سے رخصت ہوتے جائیں گے، جہالت عام ہوگی اور نااہل و غیر مستحق لوگ اہم دینی و اجتماعی معاملات کی ذمہ داریاں سنبھالیں گے۔

یہ احادیث صرف مستقبل کے حالات کی خبر نہیں دیتیں بلکہ مسلمانوں کے لیے ایک اہم تنبیہ بھی ہیں کہ وہ علم، اہلِ علم، امانت اور اہلیت کی قدر کریں۔

1۔ علم کا اٹھ جانا اور جاہلوں کا پیشوا بن جانا

حضرت عبداللہ بن عمرو بن العاص رضی اللہ عنہما سے روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:

«"اللہ تعالیٰ علم کو لوگوں کے سینوں سے نکال کر نہیں اٹھائے گا، بلکہ علماء کو وفات دے کر علم کو اٹھائے گا۔ یہاں تک کہ جب کوئی عالم باقی نہیں رہے گا تو لوگ جاہلوں کو اپنا سردار بنا لیں گے۔ ان سے مسائل پوچھے جائیں گے تو وہ بغیر علم کے فتویٰ دیں گے، خود بھی گمراہ ہوں گے اور دوسروں کو بھی گمراہ کریں گے۔"»

(صحیح البخاری، صحیح مسلم)

اس حدیث سے معلوم ہوتا ہے کہ علم کا اٹھ جانا محض کتابوں کے ختم ہوجانے کا نام نہیں، بلکہ حقیقی اہلِ علم کے دنیا سے رخصت ہونے اور ان کے بعد نااہل لوگوں کے دینی رہنما بن جانے سے بھی علم کا نظام کمزور ہوتا ہے۔

جب لوگ اہلِ علم سے رہنمائی لینے کے بجائے ہر ایسے شخص کو رہنما سمجھنے لگیں جو بلند آواز، شہرت، مال یا ظاہری اثر و رسوخ رکھتا ہو، تو دینی معاملات میں گمراہی کا خطرہ بڑھ جاتا ہے۔

2۔ نااہل لوگوں کے سپرد اہم ذمہ داریاں کرنا

حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ سے قیامت کے بارے میں پوچھا گیا۔ آپ ﷺ نے فرمایا:

«"جب امانت ضائع کردی جائے تو قیامت کا انتظار کرو۔"»

عرض کیا گیا: امانت کیسے ضائع ہوگی؟

آپ ﷺ نے فرمایا:

«"جب معاملات اور عہدے ایسے لوگوں کے سپرد کردیئے جائیں جو ان کے اہل نہ ہوں تو قیامت کا انتظار کرو۔"»

(صحیح البخاری)

اس حدیث میں ذمہ داری اور منصب کو امانت قرار دیا گیا ہے۔ اس لیے کسی عہدے کا معیار صرف تعلق، شہرت، مال یا طاقت نہیں ہونا چاہیے، بلکہ اہلیت، دیانت، علم، صلاحیت اور ذمہ داری کا احساس بنیادی معیار ہونا چاہیے۔

جو شخص کسی ذمہ داری کا اہل نہ ہو اور پھر بھی اسے اہم منصب دے دیا جائے، تو اس کا نقصان صرف ایک فرد تک محدود نہیں رہتا بلکہ پورے معاشرے کو متاثر کرسکتا ہے۔

3۔ رُوَیبِضہ کا ظہور

قیامت کی علامات میں ایک نہایت اہم علامت رُوَیبِضہ کا ذکر بھی احادیث میں ملتا ہے۔

حضرت ابو ہریرہ رضی اللہ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا کہ لوگوں پر دھوکے اور فریب کے سال آئیں گے۔ جھوٹے کو سچا سمجھا جائے گا، سچے کو جھوٹا قرار دیا جائے گا، خیانت کرنے والے کو امین سمجھا جائے گا اور رُوَیبِضہ اہم عوامی معاملات میں گفتگو کرے گا۔

صحابۂ کرام رضی اللہ عنہم نے عرض کیا: یا رسول اللہ ﷺ! رُوَیبِضہ کون ہے؟

آپ ﷺ نے فرمایا:

«"وہ بے وقوف اور کم مایہ شخص جو عام لوگوں کے اہم معاملات میں گفتگو کرے گا۔"»

(سنن ابن ماجہ)

یہ حدیث اس بات کی طرف متوجہ کرتی ہے کہ معاشرے کے اہم معاملات میں رائے اور قیادت ان لوگوں کے ہاتھ میں ہونی چاہیے جو علم، عقل، دیانت اور اہلیت رکھتے ہوں۔

4۔ علم کی قدر میں کمی

جب معاشرے میں علمِ دین کی قدر کم ہوجائے اور اہلِ علم کے بجائے محض شہرت، دولت، طاقت یا ظاہری اثر و رسوخ کو معیارِ فضیلت سمجھا جانے لگے تو علمی و اخلاقی توازن متاثر ہوتا ہے۔

اسلام نے علم اور اہلِ علم کو بلند مقام عطا فرمایا ہے۔ اس لیے مسلمانوں کی ذمہ داری ہے کہ وہ مستند علماء سے دین سیکھیں، دینی مسائل میں غیر اہل لوگوں کی پیروی سے بچیں اور ہر بات کو تحقیق اور دلیل کی روشنی میں قبول کریں۔

5۔ اہلِ علم کی ذمہ داری اور معاشرے کی اصلاح

ان احادیث کا مقصد صرف یہ بتانا نہیں کہ آخری زمانے میں کیا حالات پیدا ہوں گے، بلکہ ان میں ہمارے لیے اصلاح کا پیغام بھی موجود ہے۔

ہمیں چاہیے کہ:

- علمِ دین حاصل کریں اور اس کی قدر کریں۔

- مستند اور اہل علماء سے دینی رہنمائی حاصل کریں۔

- دینی مسائل میں بغیر علم کے رائے دینے سے بچیں۔

- اہم ذمہ داریاں اہل اور قابل لوگوں کے سپرد کریں۔

- امانت، دیانت اور اہلیت کو قیادت کا معیار بنائیں۔

- صرف شہرت اور ظاہری اثر و رسوخ سے متاثر نہ ہوں۔

- جھوٹ، فریب اور افواہوں سے معاشرے کو محفوظ رکھیں۔

- نئی نسل کو قرآن و سنت اور صحیح دینی علم سے وابستہ کریں۔

اختتامی پیغام

قیامت کی علامات والی احادیث ہمارے لیے ایک سنجیدہ تنبیہ ہیں۔ علم کا اٹھ جانا، جہالت کا پھیلنا، نااہل افراد کا اہم ذمہ داریاں سنبھالنا اور غیر مستحق لوگوں کا عوامی معاملات میں فیصلہ کن کردار ادا کرنا معاشرے کے لیے انتہائی خطرناک صورتِ حال ہے۔

لہٰذا ہمیں چاہیے کہ ہم علم کو مضبوط کریں، اہلِ علم کی قدر کریں، امانت و اہلیت کو ترجیح دیں اور اپنی اجتماعی زندگی میں قرآن و سنت کی تعلیمات کو بنیاد بنائیں۔

اللہ تعالیٰ ہمیں صحیح علم حاصل کرنے، اہلِ علم سے وابستہ رہنے، امانت و دیانت کے ساتھ زندگی گزارنے اور فتنۂ جہالت و گمراہی سے محفوظ رہنے کی توفیق عطا فرمائے۔

آمین یا رب العالمین۔

مہر کی شرعی حقیقت اور چاروں ائمۂ کرام کے نزدیک اس کی کم از کم مقدار

بسم اللہ الرحمن الرحیم

مہر نکاح کے اہم شرعی حقوق میں سے ہے۔ یہ کوئی رسم یا محض رسمی رقم نہیں، بلکہ بیوی کا شرعی اور مالی حق ہے جسے شوہر پر ادا کرنا لازم ہوتا ہے۔ اللہ تعالیٰ نے قرآنِ کریم میں ارشاد فرمایا:

وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً ۚ فَإِن طِبْنَ لَكُمْ عَن شَيْءٍ مِّنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَّرِيئًا

ترجمہ:

“اور عورتوں کو ان کے مہر خوش دلی سے ادا کرو، پھر اگر وہ اپنی خوشی سے اس میں سے کچھ تمہیں چھوڑ دیں تو اسے خوشگواری سے کھا سکتے ہو۔”

(سورۃ النساء: 4)

اس آیت سے واضح ہوتا ہے کہ مہر عورت کا حق ہے، اور اسے خوش دلی سے ادا کرنا شوہر کی ذمہ داری ہے۔

مہر کی حقیقت

مہر وہ مال یا مالی حق ہے جو نکاح کے سبب شوہر پر بیوی کے لیے لازم ہوتا ہے۔ یہ مکمل طور پر بیوی کی ملکیت ہے۔ والدین، سرپرست یا خاندان کے دوسرے افراد اس کے مالک نہیں ہوتے۔

قرآنِ کریم نے مہر ادا کرنے کا حکم دیتے ہوئے اسے عورت کا حق قرار دیا ہے۔ اسی طرح قرآن میں نکاح کے ضمن میں مال خرچ کرکے پاکیزہ ازدواجی زندگی اختیار کرنے کا ذکر بھی موجود ہے۔

مہر کی مقدار کے بارے میں چاروں ائمہ کا موقف

مہر کی اصل فرضیت پر ائمۂ اربعہ کا اتفاق ہے، البتہ کم از کم مقدار کے بارے میں فقہی مذاہب میں اختلاف ہے۔

1۔ امام اعظم ابو حنیفہ رحمۃ اللہ علیہ

احناف کے نزدیک کم از کم مہر دس درہم ہے، جو موجودہ وزن کے حساب سے تقریباً 30.6 گرام چاندی بنتا ہے۔

حنفی فقہاء نے دس درہم کی مقدار کے لیے مروی روایت اور دیگر فقہی دلائل سے استدلال کیا ہے۔ مشہور روایت میں ہے:

لَا مَهْرَ أَقَلُّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ

یعنی: “دس درہم سے کم مہر نہیں۔”

تاہم علمی دیانت کے ساتھ یہ بات بھی واضح رہنی چاہیے کہ اس مرفوع روایت کی سند پر محدثین نے کلام کیا ہے؛ بعض محدثین نے اسے ضعیف قرار دیا، جبکہ فقہائے احناف نے متعدد طرق اور دیگر فقہی شواہد کی بنیاد پر دس درہم کی مقدار کو اختیار کیا ہے۔

2۔ امام مالک رحمۃ اللہ علیہ

مالکی مذہب کے مشہور قول کے مطابق کم از کم مہر تین درہم چاندی یا ایک چوتھائی دینار سونا ہے۔

اس مقدار کے تعین میں مالکی فقہاء نے مہر کے ساتھ ساتھ بعض دیگر شرعی مالی نصابوں سے متعلق نصوص اور آثار سے استدلال کیا ہے۔

3۔ امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ

امام شافعی رحمۃ اللہ علیہ کے نزدیک مہر کی کوئی مخصوص کم از کم مقدار مقرر نہیں۔ ایسی چیز جو شرعاً مالیت رکھتی ہو اور جسے مہر کے طور پر مقرر کیا جا سکے، وہ مہر بن سکتی ہے۔

اس موقف کی اہم دلیل صحیح حدیث ہے۔ حضرت سہل بن سعد رضی اللہ عنہ سے روایت ہے کہ ایک شخص کے پاس مہر کے لیے کچھ نہ تھا تو رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:

> «الْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ»

یعنی: “تلاش کرو، اگرچہ لوہے کی انگوٹھی ہی ہو۔”

(صحیح البخاری، حدیث 5150)

اسی واقعے میں آخرکار اس شخص کے پاس موجود قرآن کے علم کو بھی مہر کے طور پر مقرر کیا گیا۔

4۔ امام احمد بن حنبل رحمۃ اللہ علیہ

امام احمد بن حنبل رحمۃ اللہ علیہ کے نزدیک بھی مہر کی کوئی متعین کم از کم مقدار نہیں۔ جو چیز شرعاً مالیت رکھتی ہو اور مہر بننے کے قابل ہو، اسے باہمی رضامندی سے مہر مقرر کیا جا سکتا ہے۔

اس موقف کی بنیادی دلیل بھی وہی صحیح حدیث ہے جس میں رسول اللہ ﷺ نے کم مالیت والی لوہے کی انگوٹھی کو بھی مہر کے طور پر تلاش کرنے کا فرمایا۔

چاروں ائمہ کے موقف کا مختصر خلاصہ

امام ابو حنیفہؒ

فقہی مذہب کم از کم مہر

10 درہم چاندی، تقریباً 30.6 گرام

امام مالکؒ 3 درہم چاندی یا ¼ دینار

امام شافعیؒ کوئی مقررہ کم از کم مقدار نہیں

امام احمد بن حنبلؒ کوئی مقررہ کم از کم مقدار نہیں

ہندوستان میں حنفی کم از کم مہر

چونکہ حنفی مذہب میں کم از کم مہر دس درہم ہے، اس لیے موجودہ چاندی کے ریٹ کے مطابق اس کی رقم بدلتی رہتی ہے۔

تقریباً 30.6 گرام خالص چاندی کو موجودہ مارکیٹ ریٹ سے ضرب دے کر حنفی کم از کم مہر معلوم کیا جا سکتا ہے۔

مثلاً اگر خالص چاندی کی قیمت ₹240 فی گرام ہو تو:

30.6 × ₹240 = تقریباً ₹7,344

لہٰذا اس مثال میں کم از کم حنفی مہر تقریباً ₹7,350 بنتا ہے۔

اہم وضاحت: یہ صرف مثال کے طور پر حساب ہے۔ چاندی کی قیمت روزانہ تبدیل ہوتی ہے، اس لیے نکاح کے وقت مقامی مارکیٹ میں خالص چاندی کے موجودہ ریٹ کے مطابق دوبارہ حساب کرنا چاہیے۔

مہر کو بوجھ نہیں، حق سمجھیں

مہر کا مقصد نکاح کو مشکل بنانا یا خاندانوں پر غیرضروری مالی بوجھ ڈالنا نہیں، بلکہ عورت کے شرعی حق کو تسلیم کرنا ہے۔

اسی طرح مہر اتنا کم بھی نہ رکھا جائے کہ عورت کے حق کی اہمیت ہی ختم ہوجائے، اور اتنا زیادہ بھی نہ رکھا جائے کہ شوہر کے لیے ادائیگی مشکل ہوجائے۔

بہترین طریقہ یہ ہے کہ مہر باہمی رضامندی، استطاعت اور مناسب عرف کو سامنے رکھتے ہوئے مقرر کیا جائے اور شوہر اسے ادا کرنے کی حقیقی نیت اور ذمہ داری رکھے۔

ایک اہم شرعی اصول

مہر مقرر ہونے کے بعد وہ بیوی کا حق ہے۔ اگر مہر مؤجل ہو تو شوہر کے ذمہ قرض کی طرح باقی رہتا ہے اور اس کی ادائیگی ضروری ہے۔ بیوی اپنی خوشی اور رضامندی سے اگر مہر کا کوئی حصہ معاف کردے تو یہ الگ معاملہ ہے، جیسا کہ سورۃ النساء کی آیت 4 میں واضح کیا گیا ہے۔

اختتامی پیغام

اسلام نے نکاح کو پاکیزہ، آسان اور باوقار بنانے کے لیے مہر کو عورت کا حق قرار دیا ہے۔ ہمیں چاہیے کہ نکاح کے معاملات میں رسم و رواج کے بجائے قرآن و سنت اور فقہی اصولوں کو سامنے رکھیں، مہر کو سنجیدگی سے مقرر کریں اور اسے بروقت ادا کرنے کی کوشش کریں۔

اللہ تعالیٰ ہمیں شریعت کے احکام کو صحیح طور پر سمجھنے، ان پر عمل کرنے اور دوسروں تک حکمت و محبت کے ساتھ پہنچانے کی توفیق عطا فرمائے۔

آمین بجاہِ سید المرسلین ﷺ

من جانب:

دارالعلوم اہل سنت غریب نواز

بانی و مہتمم: حضرت مولانا محمد شہود الحق رضوی القادری

بغیر علم کے فتویٰ دینے کی سخت وعید

بسم اللہ الرحمٰن الرحیم

حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ سے مروی حدیثِ پاک

تمام تعریفیں اللہ رب العزت کے لیے ہیں اور درود و سلام ہو ہمارے آقا و مولا، حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ پر۔

اسلام نے علمِ دین حاصل کرنے اور شرعی احکام کو صحیح طور پر سمجھنے کی بہت تاکید فرمائی ہے۔ اسی طرح کسی شرعی مسئلے میں بغیر علم، تحقیق اور شرعی بصیرت کے فتویٰ دینا بھی نہایت سنگین معاملہ ہے۔

حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے ارشاد فرمایا:

مَنْ أُفْتِيَ بِفُتْيَا غَيْرِ ثَبَتٍ، فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ أَفْتَاهُ

ترجمہ:

"جس شخص کو بغیر تحقیق و پختگی کے فتویٰ دیا گیا، پھر اس نے اس فتویٰ پر عمل کیا، تو اس کا گناہ اس شخص پر ہے جس نے اسے فتویٰ دیا۔"

(سنن ابن ماجہ، حدیث: 53)

فتویٰ دینا کوئی معمولی کام نہیں

فتویٰ کسی شرعی مسئلے کے بارے میں قرآن و سنت، فقہ اور معتبر شرعی اصولوں کی روشنی میں حکم بیان کرنے کا نام ہے۔ اس لیے فتویٰ دینے والے کے لیے علم، تقویٰ، فقہی بصیرت، تحقیق اور احتیاط انتہائی ضروری ہے۔

اگر کوئی شخص کسی شرعی مسئلے کا مکمل علم نہ رکھنے کے باوجود اپنی رائے سے یہ کہہ دے کہ:

"یہ حلال ہے" یا "یہ حرام ہے" یا: "یہ جائز ہے" یا "یہ ناجائز ہے"

تو وہ بہت بڑی ذمہ داری اپنے سر لے رہا ہے۔

کیونکہ ممکن ہے کہ سامنے والا شخص اس کے بتائے ہوئے حکم پر اعتماد کرتے ہوئے عمل کرلے، اور بعد میں معلوم ہو کہ دیا گیا فتویٰ درست نہیں تھا۔

بغیر علم کے جواب دینے سے احتراز

دین کے معاملے میں سب سے محفوظ طریقہ یہ ہے کہ جس مسئلے کا علم نہ ہو، اس کے بارے میں اپنی طرف سے کوئی حکم بیان نہ کیا جائے۔

"مجھے معلوم نہیں" کہنا کوئی عیب نہیں، بلکہ یہ علم، تقویٰ اور دیانت کی علامت ہے۔

علمائے کرام اور فقہائے عظام کا طریقہ یہی رہا ہے کہ جس مسئلے میں مکمل علم اور اطمینان نہ ہو، اس میں جلد بازی سے فتویٰ دینے کے بجائے تحقیق کی جائے یا دوسرے مستند اہلِ علم سے رجوع کیا جائے۔

غلط فتویٰ کی ذمہ داری

اس حدیثِ پاک میں رسول اللہ ﷺ نے ایک نہایت اہم اصول بیان فرمایا ہے۔

اگر کوئی شخص کسی ایسے فرد سے دینی مسئلہ پوچھے جسے وہ اہلِ علم سمجھتا ہو، اور وہ شخص بغیر مناسب تحقیق کے غلط فتویٰ دے دے، پھر سوال کرنے والا اس فتویٰ کو درست سمجھ کر اس پر عمل کرلے، تو اس غلط فتویٰ کا وبال فتویٰ دینے والے پر ہوگا۔

البتہ اس کا یہ مطلب نہیں کہ ہر صورت میں سوال کرنے والا اپنی ذمہ داری سے بری ہوجاتا ہے۔

اگر کسی شخص پر بعد میں صحیح شرعی حکم واضح ہوجائے اور وہ جان بوجھ کر غلط حکم پر قائم رہے تو وہ بھی اپنے عمل کا ذمہ دار ہوگا۔

قرآنِ کریم کی رہنمائی

اللہ تعالیٰ قرآنِ کریم میں ارشاد فرماتا ہے:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

ترجمہ:

"پس اگر تم نہیں جانتے تو اہلِ علم سے پوچھو۔"

اس آیتِ کریمہ سے معلوم ہوتا ہے کہ جس شخص کو کسی دینی مسئلے کا علم نہ ہو، اسے اپنی طرف سے رائے قائم کرنے کے بجائے اہلِ علم سے رجوع کرنا چاہیے۔

آج کے دور میں اس حدیث کی اہمیت

موجودہ دور میں سوشل میڈیا کے ذریعے دینی معلومات بہت تیزی سے پھیلتی ہیں۔ واٹس ایپ، فیس بک، یوٹیوب اور دیگر ذرائع پر روزانہ بے شمار دینی پیغامات، احادیث اور شرعی مسائل گردش کرتے رہتے ہیں۔

بعض اوقات لوگ بغیر تحقیق کے کسی بات کو آگے پہنچا دیتے ہیں، اور بعض لوگ پیچیدہ شرعی مسائل کا جواب بھی اپنی ذاتی رائے سے دینے لگتے ہیں۔

خصوصاً درج ذیل مسائل میں انتہائی احتیاط ضروری ہے:

- نکاح و طلاق کے مسائل

- وراثت کے احکام

- حلال و حرام کے مسائل

- نماز و روزہ کے مسائل

- زکوٰۃ کے احکام

- معاملات و تجارت کے مسائل

- نذر و قسم کے مسائل

- دیگر پیچیدہ فقہی مسائل

ایسے معاملات میں محض سوشل میڈیا کی پوسٹ، مختصر ویڈیو یا کسی غیر مستند شخص کی بات پر اعتماد نہیں کرنا چاہیے، بلکہ مستند اور اہلِ فتویٰ علماءِ کرام سے رجوع کرنا چاہیے۔

ہر دینی بات کہنے والا مفتی نہیں ہوتا

یہ بات ہمیشہ یاد رکھنی چاہیے کہ:

ہر دینی بات کرنے والا مفتی نہیں ہوتا، اور ہر سوشل میڈیا پر گردش کرنے والی بات شرعی دلیل نہیں ہوتی۔

فتویٰ ایک شرعی ذمہ داری ہے، اس لیے اس کے لیے باقاعدہ دینی علم، فقہی بصیرت اور مسائل کے اصول و فروع سے واقفیت ضروری ہے۔

کسی شخص کا چند دینی کتابیں پڑھ لینا یا چند احادیث یاد کرلینا اسے ہر مسئلے میں فتویٰ دینے کا اہل نہیں بنا دیتا۔

سوال کرنے والوں کے لیے بھی اہم نصیحت

جس طرح فتویٰ دینے والے پر ذمہ داری ہے، اسی طرح سوال کرنے والے کو بھی چاہیے کہ وہ اپنے دینی مسائل معتبر، متقی اور اہلِ علم علماءِ کرام سے دریافت کرے۔

خاص طور پر نکاح، طلاق، وراثت، تجارت اور دیگر اہم معاملات میں کسی عام شخص کی رائے پر عمل کرنے کے بجائے اپنی مکمل صورتِ حال بیان کرکے مستند مفتیِ شرع سے مسئلہ معلوم کرنا چاہیے۔

حدیثِ پاک کا مرکزی پیغام

اس حدیثِ پاک سے ہمیں یہ عظیم سبق ملتا ہے کہ دین کے معاملے میں بغیر علم کے گفتگو اور فتویٰ دینے سے انتہائی احتیاط کرنی چاہیے۔

جو نہیں جانتا، وہ اہلِ علم سے پوچھے۔

جو جانتا ہے، وہ تحقیق اور ذمہ داری کے ساتھ جواب دے۔

اور جسے کسی مسئلے کا مکمل علم نہ ہو، وہ اپنی طرف سے شرعی حکم بیان کرنے کے بجائے "اللہ بہتر جانتا ہے" کہہ کر اہلِ علم کی طرف رجوع کرے۔

کیونکہ ایک غلط فتویٰ صرف ایک غلط جواب نہیں ہوتا، بلکہ اس کے نتیجے میں کسی مسلمان کے اعمال، عبادات، معاملات اور زندگی پر اثر پڑ سکتا ہے۔

اللہ تعالیٰ ہمیں صحیح علمِ دین حاصل کرنے، اسے سمجھنے، اس پر عمل کرنے، دوسروں تک صحیح بات پہنچانے اور بغیر علم کے فتویٰ دینے سے محفوظ رہنے کی توفیق عطا فرمائے۔

آمین بجاہِ سید المرسلین ﷺ

📚 حوالہ

سنن ابن ماجہ، کتاب المقدمة، باب اجتناب الرأي والقياس، حدیث نمبر 53

واللہ تعالیٰ اعلم بالصواب

آخرت پر ایمان اور صراطِ مستقیم — قرآنِ کریم کی ایک عظیم رہنمائی

قرآنِ کریم کی آیت

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ

وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ

ترجمہ:

"اور بے شک جو لوگ آخرت پر ایمان نہیں رکھتے، وہ ضرور سیدھے راستے سے ہٹے ہوئے ہیں۔"

(سورۃ المؤمنون، آیت 74)

آیتِ کریمہ کا پس منظر

سورۃ المؤمنون میں اللہ تعالیٰ نے ایمان، توحید، رسالت اور آخرت کے متعلق انسان کی رہنمائی فرمائی ہے۔ اس مقام پر اللہ تعالیٰ اپنے حبیبِ کریم حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کے بارے میں فرماتا ہے کہ آپ لوگوں کو صراطِ مستقیم کی طرف دعوت دیتے ہیں، اور اس کے فوراً بعد ان لوگوں کا ذکر فرمایا گیا جو آخرت پر ایمان نہیں رکھتے۔

اس سے معلوم ہوتا ہے کہ اسلام انسان کو صرف دنیاوی زندگی کی کامیابی کی طرف نہیں بلاتا، بلکہ اسے اس ابدی زندگی کے لیے بھی تیار کرتا ہے جو موت کے بعد شروع ہوگی۔

صراطِ مستقیم سے کیا مراد ہے؟

آیتِ کریمہ میں "الصِّرَاط" سے مراد حق اور ہدایت کا راستہ ہے۔ مفسرین نے اسے دینِ حق اور اللہ تعالیٰ کی پسندیدہ راہ قرار دیا ہے۔ امام بغوی رحمہ اللہ نے اس کے تحت "دینِ حق" کا مفہوم بیان کیا ہے، جبکہ امام طبری رحمہ اللہ نے اسے حق کی واضح راہ اور اللہ تعالیٰ کے پسندیدہ دین سے تعبیر کیا ہے۔

یعنی صراطِ مستقیم وہ راستہ ہے جو انسان کو اللہ تعالیٰ کی معرفت، اس کی اطاعت، ایمان، نیک اعمال اور آخرت کی کامیابی کی طرف لے جاتا ہے۔

"لَنَاكِبُونَ" کا کیا معنی ہے؟

اللہ تعالیٰ نے فرمایا:

"عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ"

لفظ "ناکب" عربی میں اس شخص کے لیے استعمال ہوتا ہے جو کسی راستے سے ہٹ جائے، اس سے مائل ہوجائے یا سیدھی راہ چھوڑ دے۔

امام ابن کثیر رحمہ اللہ نے اس کے معنی منحرف اور راستے سے ہٹ جانے والے بیان کیے ہیں، جبکہ امام قرطبی رحمہ اللہ نے بھی راستے سے مائل ہونے کا مفہوم ذکر کیا ہے۔

اس لیے آیت کا مفہوم یہ ہے کہ آخرت کا انکار انسان کو صرف ایک عقیدے کی غلطی تک محدود نہیں رکھتا، بلکہ اس کے نتیجے میں وہ حق کے راستے سے بھی دور ہونے لگتا ہے۔

آخرت پر ایمان کیوں ضروری ہے؟

اسلام کے بنیادی عقائد میں آخرت پر ایمان نہایت اہم ہے۔ مسلمان کا عقیدہ ہے کہ دنیا کی زندگی عارضی ہے اور انسان کو ایک دن اللہ تعالیٰ کے حضور حاضر ہونا ہے۔

وہاں انسان کے اعمال کا حساب ہوگا۔ نیکی اور بدی کا بدلہ ملے گا اور ہر شخص کو اپنے کیے ہوئے اعمال کا سامنا کرنا ہوگا۔

جب انسان کے دل میں آخرت کا یقین مضبوط ہوتا ہے تو اس کے اندر ذمہ داری کا احساس پیدا ہوتا ہے۔ وہ اپنے اعمال کے بارے میں سوچتا ہے، ظلم سے بچنے کی کوشش کرتا ہے، حقوق العباد کا خیال رکھتا ہے، حلال و حرام میں فرق کرتا ہے اور اللہ تعالیٰ کی رضا کو اپنی زندگی کا مقصد بناتا ہے۔

اس کے برعکس جب انسان آخرت کی جواب دہی کو بھلا دیتا ہے تو دنیاوی خواہشات اس کی زندگی پر غالب آسکتی ہیں اور وہ حق و باطل کے درمیان فرق کو نظرانداز کرنے لگتا ہے۔

دنیا کی زندگی اور آخرت کی تیاری

قرآنِ کریم ہمیں یہ تعلیم دیتا ہے کہ دنیا کو چھوڑ دینا مقصود نہیں، بلکہ دنیا میں رہتے ہوئے آخرت کی تیاری کرنا مقصود ہے۔

انسان اپنی جائز ضروریات پوری کرے، تعلیم حاصل کرے، روزگار اختیار کرے، اپنے خاندان کی ذمہ داریاں ادا کرے، لیکن ساتھ ہی یہ بھی یاد رکھے کہ اس کی اصل منزل اللہ تعالیٰ کی بارگاہ میں واپسی ہے۔

آخرت کا یقین انسان کو دنیا سے فرار نہیں سکھاتا بلکہ دنیا میں ذمہ داری، تقویٰ، دیانت، عدل اور نیکی کے ساتھ زندگی گزارنے کا شعور دیتا ہے۔

نبی کریم ﷺ کی دعوت اور صراطِ مستقیم

اسی سورت کی اس آیت سے پہلے اللہ تعالیٰ فرماتا ہے:

﴿وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ﴾

یعنی:

"اور بے شک آپ انہیں سیدھی راہ کی طرف بلاتے ہیں۔"

اس کے فوراً بعد فرمایا گیا کہ جو لوگ آخرت پر ایمان نہیں رکھتے وہ اسی راستے سے ہٹ جاتے ہیں۔

اس ترتیب میں ہمارے لیے ایک عظیم سبق ہے کہ نبی کریم ﷺ کی دعوت انسان کو ایمان، ہدایت اور صراطِ مستقیم کی طرف بلاتی ہے، جبکہ آخرت سے غفلت انسان کو اس راستے سے دور کرسکتی ہے۔

آج ہمارے لیے اس آیت کا پیغام

یہ آیت صرف ماضی کے لوگوں کے لیے نہیں بلکہ ہر انسان کے لیے ایک عظیم نصیحت ہے۔

ہمیں چاہیے کہ:

- اپنے ایمان کو مضبوط کریں۔

- آخرت کے عقیدے کو دل میں تازہ رکھیں۔

- قرآنِ کریم کو سمجھ کر پڑھیں۔

- نبی کریم ﷺ کی تعلیمات پر عمل کرنے کی کوشش کریں۔

- نماز اور دیگر فرائض کی پابندی کریں۔

- حلال و حرام کا خیال رکھیں۔

- والدین، رشتہ داروں اور دوسرے لوگوں کے حقوق ادا کریں۔

- اپنے اعمال کا محاسبہ کرتے رہیں۔

- دنیا کی کامیابی کے ساتھ آخرت کی کامیابی کو بھی اپنا مقصد بنائیں۔

ایک اہم غور طلب بات

انسان کو ہر روز اپنے آپ سے یہ سوال کرنا چاہیے:

اگر آج مجھے اپنے رب کے حضور حاضر ہونا پڑے تو کیا میں اس کے لیے تیار ہوں؟

یہ سوال انسان کو مایوس کرنے کے لیے نہیں بلکہ اپنی اصلاح کے لیے ہے۔ جب تک زندگی باقی ہے، توبہ، اصلاح اور نیک عمل کا دروازہ کھلا ہے۔ انسان اپنے رب کی طرف رجوع کرسکتا ہے اور اپنی زندگی کو بہتر بنا سکتا ہے۔

اختتامیہ

سورۃ المؤمنون کی یہ مختصر مگر عظیم آیت ہمیں ایمانِ آخرت اور صراطِ مستقیم کے درمیان گہرا تعلق سمجھاتی ہے۔ آخرت کا یقین انسان کے دل میں جواب دہی کا احساس پیدا کرتا ہے اور اسے حق و ہدایت کے راستے پر قائم رہنے کی ترغیب دیتا ہے۔

لہٰذا ہمیں چاہیے کہ ہم اپنی زندگی کو قرآن و سنت کی تعلیمات کے مطابق گزارنے کی کوشش کریں، اپنے اعمال کا محاسبہ کریں اور اللہ تعالیٰ سے ہمیشہ صراطِ مستقیم پر ثابت قدم رہنے کی دعا کریں۔

اَللّٰهُمَّ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَثَبِّتْ قُلُوبَنَا عَلَى الْإِيمَانِ، وَارْزُقْنَا حُسْنَ الْخَاتِمَةِ۔

اے اللہ! ہمیں سیدھے راستے کی ہدایت عطا فرما، ہمارے دلوں کو ایمان پر ثابت قدم رکھ اور ہمیں حسنِ خاتمہ نصیب فرما۔

آمین بجاہِ سید المرسلین ﷺ

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

«لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ وَالِدِهِ وَوَلَدِهِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ»

(صحیح بخاری: 15، صحیح مسلم: 44)

ترجمہ:

"حضرت انس بن مالک رضی اللہ عنہ سے روایت ہے کہ رسول اللہ ﷺ نے فرمایا:

"تم میں سے کوئی شخص اس وقت تک کامل مومن نہیں ہو سکتا جب تک میں اسے اس کے والد، اس کی اولاد اور تمام لوگوں سے زیادہ محبوب نہ ہو جاؤں۔"

رسولِ اکرم ﷺ سے محبت، ایمان کی تکمیل کی علامت

رسولِ اکرم ﷺ سے محبت ہر مسلمان کے ایمان کی بنیاد اور اس کی روح ہے۔ سچی محبت صرف زبان سے دعویٰ کرنے کا نام نہیں، بلکہ آپ ﷺ کی تعلیمات پر عمل کرنا، آپ کی سنت کو اپنانا، آپ کے اخلاق کو اپنی زندگی میں نافذ کرنا اور ہر معاملے میں آپ ﷺ کی اطاعت کو مقدم رکھنا ہی حقیقی محبت ہے۔

جب بندہ اپنے دل میں رسولِ کریم ﷺ کی محبت کو دنیا کی ہر محبت سے بڑھا دیتا ہے، تو اس کے کردار، عبادات، معاملات اور اخلاق میں بھی نبوی تعلیمات کی جھلک نظر آنے لگتی ہے۔ یہی محبت انسان کو اللہ تعالیٰ کی رضا، دنیا کی کامیابی اور آخرت کی نجات تک پہنچاتی ہے۔

اس حدیث سے حاصل ہونے والے اسباق

رسول اللہ ﷺ کی محبت ایمان کی تکمیل کی شرط ہے۔

حقیقی محبت کا تقاضا آپ ﷺ کی سنت پر عمل کرنا ہے۔

ہر فیصلے میں رسول اللہ ﷺ کی تعلیمات کو مقدم رکھنا چاہیے۔

آپ ﷺ کی سیرت اور اخلاق کو اپنی زندگی کا نمونہ بنانا چاہیے۔

درودِ پاک کی کثرت محبتِ رسول ﷺ کو مضبوط کرتی ہے۔

دعا

اے اللہ! ہمارے دلوں کو اپنے محبوب نبی حضرت محمد مصطفیٰ ﷺ کی سچی محبت سے بھر دے، ہمیں آپ ﷺ کی سنت پر چلنے، آپ کے اخلاق اپنانے اور آپ کی شفاعت نصیب ہونے والوں میں شامل فرما۔ آمین یا رب العالمین۔

-------------------

فاذکرونی اذکرکم

اللہ کا ذکر

ذکر الٰہی

شکر گزاری

قرآنی پیغام, آج کی دینی رہنمائی

قرآن و حدیث, اسلامی تعلیمات

روزانہ اسلامی پیغام, دارالعلوم اہل سنت غریب نواز, دارالعلوم اہل سنت غریب نواز کوتاگڈم, مدرسہ اہل سنت غریب نواز, مدرسہ کوتاگڈم

بھدرادری کوتاگڈم مدرسہ

رامنجنیہ کالونی مدرسہ

تلنگانہ اسلامی مدرسہ

English Vesion

Minor Signs of the Day of Judgment: The Disappearance of Knowledge, Spread of Ignorance, and Rise of Unqualified Leaders

Bismillahir Rahmanir Raheem

Among the minor signs of the Day of Judgment mentioned in the blessed Ahadith are the decline of religious knowledge, the spread of ignorance, and the rise of unqualified and ignorant people to positions of leadership and responsibility.

These Ahadith are not merely warnings about future events; they also contain an important message for Muslims to value authentic knowledge, respect qualified scholars, and entrust responsibilities only to those who are capable and trustworthy.

1. The Disappearance of Knowledge and the Rise of Ignorant Leaders

Hazrat Abdullah ibn Amr ibn al-Aas (Radiyallahu Anhuma) narrated that the Messenger of Allah ﷺ said:

«“Allah will not take away knowledge by removing it from the hearts of people. Rather, He will take away knowledge by taking the scholars away. When no scholar remains, people will take ignorant leaders. They will be asked questions and will give religious verdicts without knowledge. They will go astray themselves and lead others astray.”»

(Sahih al-Bukhari, Sahih Muslim)

This Hadith explains that the disappearance of knowledge does not mean that books will simply disappear. Rather, when genuine scholars pass away and people begin to follow those who lack proper knowledge, the authentic understanding of religion becomes weakened.

When people begin to consider every famous or influential person to be a religious authority without examining their knowledge and qualifications, the danger of misguidance increases.

2. Entrusting Responsibilities to Those Who Are Not Qualified

Hazrat Abu Hurairah (Radiyallahu Anhu) narrated that the Messenger of Allah ﷺ was asked about the Hour. He ﷺ said:

«“When the trust is lost, then wait for the Hour.”»

It was asked: “How will the trust be lost?”

He ﷺ replied:

«“When authority and responsibilities are entrusted to those who are not qualified for them, then wait for the Hour.”»

(Sahih al-Bukhari)

This Hadith teaches us that positions of responsibility are an Amanah (trust).

Therefore, the basis for assigning a position should not merely be wealth, popularity, influence, relationships, or power. Rather, knowledge, ability, honesty, competence, and a sense of responsibility should be considered.

When an important responsibility is given to someone who is not capable of fulfilling it, the consequences can affect the entire society.

3. The Emergence of Ruwaybidah

Another important sign mentioned in the Ahadith is the emergence of Ruwaybidah.

Hazrat Abu Hurairah (Radiyallahu Anhu) narrated that the Messenger of Allah ﷺ informed us about deceptive years in which people would be confused: the liar would be believed, the truthful person would be rejected, the dishonest person would be considered trustworthy, and Ruwaybidah would speak about important public affairs.

The Companions asked:

“Who is Ruwaybidah?”

The Messenger of Allah ﷺ explained that it refers to an insignificant, foolish, or unqualified person who speaks about and involves himself in the important affairs of the people.

(Sunan Ibn Majah)

This Hadith reminds us that important matters of society should be entrusted to people who possess knowledge, wisdom, honesty, and proper qualifications.

4. The Decline in the Value of Religious Knowledge

When a society begins to undervalue religious knowledge and gives greater importance to wealth, fame, power, and worldly influence, its intellectual and moral balance becomes weak.

Islam gives a high status to knowledge and to those who possess genuine knowledge. Therefore, Muslims should learn their religion from reliable and qualified scholars and should avoid giving religious opinions without proper knowledge.

5. Our Responsibility Towards Knowledge and Society

These Ahadith are not only warnings; they also provide guidance for improving our society.

We should:

- Seek authentic knowledge of the Qur’an and Sunnah.

- Respect and value qualified scholars.

- Consult reliable scholars regarding religious matters.

- Avoid giving religious opinions without proper knowledge.

- Entrust responsibilities to people who are qualified and trustworthy.

- Make honesty, competence, and responsibility the basis of leadership.

- Avoid being impressed merely by fame, wealth, or worldly influence.

- Protect society from lies, deception, rumors, and misinformation.

- Connect the younger generation with authentic Islamic knowledge.

Conclusion

The Ahadith concerning the signs of the Day of Judgment contain a serious warning for humanity. The disappearance of knowledge, the spread of ignorance, the appointment of unqualified people to positions of responsibility, and the involvement of incompetent individuals in important public affairs can lead to widespread social and moral decline.

Therefore, we should strengthen our connection with authentic knowledge, respect qualified scholars, uphold Amanah and honesty, and ensure that responsibilities are given to those who are truly capable of fulfilling them.

May Allah Almighty grant us beneficial knowledge, enable us to follow the Qur’an and Sunnah, protect us from ignorance and misguidance, and give us the ability to recognize truth and follow it.

Ameen Ya Rabbal Aalameen.

THE ISLAMIC CONCEPT OF MAHR AND THE VIEWS OF THE FOUR GREAT IMAMS

Bismillahir Rahmanir Raheem

Mahr, also known as Sadaq, is an important Islamic right associated with marriage. It is not merely a customary payment or a symbolic amount; rather, it is a financial right belonging to the wife, which becomes obligatory upon the husband through the marriage contract.

Allah Almighty says in the Holy Qur’an:

“And give the women their bridal gifts graciously. But if they willingly give up some of it to you, then enjoy it with pleasure and good cheer.”

(Surah An-Nisa: 4)

This verse clearly establishes that Mahr is the right of the wife and that it should be given to her willingly and respectfully.

WHAT IS MAHR?

Mahr is the wealth or financial right that becomes due to the wife as a result of the marriage. It belongs exclusively to her. Her parents, guardians, or other family members do not have ownership over it.

Mahr may be given in the form of money, gold, silver, property, or another item that has recognized value according to Islamic law, subject to the relevant rules of the particular school of Islamic jurisprudence.

THE VIEWS OF THE FOUR GREAT IMAMS

The obligation of Mahr is recognized by all four major Sunni schools of Islamic jurisprudence. However, they differ regarding the minimum amount of Mahr.

1. IMAM ABU HANIFA (RAHIMAHULLAH)

According to the Hanafi school, the minimum Mahr is ten Silver dirhams, which is approximately 30.6 grams of Silver according to the commonly used conversion.

Hanafi jurists relied upon narrations and other juristic evidence in establishing this minimum amount.

A commonly cited narration states:

“ There is no Mahr less than ten dirhams.”

However, for academic accuracy, it should be noted that scholars have discussed the authenticity of this particular narration. Hanafi jurists nevertheless established the ten-dirham minimum through their broader juristic reasoning and supporting evidence.

2. IMAM MALIK (RAHIMAHULLAH)

According to the well-known position of the Maliki school, the minimum Mahr is three Silver dirhams or one-quarter of a Gold dinar.

Maliki jurists discussed this amount in relation to established Islamic financial measures and relevant legal principles.

3. IMAM AL-SHAFI'I (RAHIMAHULLAH)

According to Imam al-Shafi'i, there is no specifically fixed minimum amount for Mahr. Anything that has recognized financial value and is legally permissible as consideration may be given as Mahr.

An important evidence for this position is the authentic hadith narrated by Sahl ibn Sa'd (RA). A man came to the Prophet Muhammad ﷺ and did not possess anything suitable to offer as Mahr. The Prophet ﷺ said:

“Look for something, even if it is an iron ring.”

(Sahih al-Bukhari, Hadith 5150)

This hadith demonstrates that Mahr can be of a relatively small value, provided that it has recognized value.

4. IMAM AHMAD IBN HANBAL (RAHIMAHULLAH)

According to Imam Ahmad ibn Hanbal, there is also no specifically fixed minimum amount for Mahr. Anything that has lawful financial value and can validly be given as Mahr may be used, subject to Islamic legal principles.

The hadith concerning the iron ring is among the important evidences cited for this position.

SUMMARY OF THE FOUR POSITIONS

Hanafi:

Minimum Mahr — 10 Silver dirhams, approximately 30.6 grams of silver.

Maliki:

Minimum Mahr — 3 Silver dirhams or 1/4 gold dinar.

Shafi'i:

No specifically fixed minimum amount.

Hanbali:

No specifically fixed minimum amount.

THE HANAfi MINIMUM MAHR IN INDIAN RUPEES

Since the Hanafi minimum Mahr is ten silver dirhams, its equivalent in Indian Rupees changes according to the current market price of silver.

Approximately 30.6 grams of silver are used for the calculation.

For example, if pure silver is priced at ₹240 per gram:

30.6 × ₹240 = approximately ₹7,344

Therefore, at that example rate, the Hanafi minimum Mahr would be approximately ₹7,350.

IMPORTANT NOTE:

The price of silver changes regularly. Therefore, the exact Indian Rupee equivalent should be calculated according to the prevailing price of pure silver at the time of the marriage.

MAHR IS A RIGHT, NOT A BURDEN

Islam does not prescribe Mahr in order to make marriage difficult. Rather, it establishes Mahr as a right and honour granted to the wife.

At the same time, Mahr should not be fixed at an amount that creates unnecessary hardship. It is appropriate to consider mutual agreement, the financial circumstances of the parties, and reasonable local custom.

The husband should sincerely intend to fulfil this obligation and should make every effort to pay the Mahr according to the agreed terms.

AN IMPORTANT ISLAMIC PRINCIPLE

Once Mahr becomes due, it belongs to the wife. If it is deferred, it remains a financial obligation upon the husband until it is paid or lawfully waived by the wife.

If the wife willingly gives up a portion of her Mahr, that is a separate matter, as indicated in Surah An-Nisa, verse 4.

CONCLUSION

Islam has established Mahr as an important right of the wife and has provided principles that protect her financial dignity within marriage.

Therefore, when arranging a marriage, Muslims should give proper attention to Mahr, avoid unnecessary customs and financial burdens, and follow the guidance of the Qur’an, Sunnah, and established principles of Islamic jurisprudence.

May Allah Almighty grant us the ability to understand the teachings of Islam correctly, act upon them, and convey them to others with wisdom and sincerity.

Ameen, bi-Jahi Sayyidil-Mursaleen ﷺ

Prepared by:

Darul Uloom Ahle Sunnat Gharib Nawaz

Founder & Principal:

Hazrat Maulana Muhammad Shahood-ul-Haq Rizvi Al-Qadri

The Serious Warning Against Giving Fatwa Without Knowledge

Bismillahir Rahmanir Raheem

A Hadith Narrated by Hazrat Abu Hurairah (رضی اللہ عنہ)

All praise belongs to Allah, the Lord of Majesty, and peace and blessings be upon our beloved Prophet, Hazrat Muhammad Mustafa ﷺ.

Islam places great emphasis on acquiring authentic religious knowledge and understanding the commandments of Shariah correctly. At the same time, giving a Fatwa (religious ruling) without proper knowledge, research, and understanding is a very serious matter.

Hazrat Abu Hurairah (رضی اللہ عنہ) narrated that the Messenger of Allah ﷺ said:

مَنْ أُفْتِيَ بِفُتْيَا غَيْرِ ثَبَتٍ، فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ أَفْتَاهُ

Translation:

“Whoever is given a Fatwa without proper verification and sound knowledge, and then acts upon it, the sin is upon the one who gave him that Fatwa.”

(Sunan Ibn Majah, Hadith 53)

Giving a Fatwa Is Not an Ordinary Matter

A Fatwa is a religious ruling concerning a particular matter, given in the light of the Qur’an, Sunnah, Islamic jurisprudence, and established principles of Shariah.

Therefore, the person who gives a Fatwa must possess appropriate Islamic knowledge, understanding, piety, insight into Islamic jurisprudence, and the ability to carefully examine the matter.

If someone does not have sufficient knowledge of a particular religious issue but still gives an answer from his own opinion, saying:

“This is Halal.” or “This is Haram.” or: “This is permissible.” or “This is impermissible.”

then he is taking upon himself a very serious responsibility.

The person asking the question may trust his answer and act upon it, while the answer itself may later turn out to be incorrect.

Avoid Giving Religious Answers Without Knowledge

In matters of religion, one of the safest principles is that a person should not give an answer about something he does not properly know.

Saying “I do not know” is not a weakness. Rather, it is a sign of knowledge, honesty, humility, and fear of Allah.

The scholars and jurists of Islam have always exercised great caution in matters of Fatwa. When they were uncertain about an issue, they would investigate it carefully or refer the matter to other qualified scholars instead of giving a hurried answer.

Who Bears the Responsibility for an Incorrect Fatwa?

This Hadith of the Prophet ﷺ teaches us an extremely important principle.

If a person asks a religious question from someone whom he considers qualified to answer, and that person gives an incorrect Fatwa without proper knowledge or verification, and the questioner follows that Fatwa believing it to be correct, then the responsibility for the incorrect ruling lies upon the person who gave the Fatwa.

However, this does not mean that the person asking the question is free from responsibility in every situation.

If the correct ruling later becomes clear to him and he knowingly continues to follow the incorrect ruling, then he too becomes responsible for his own actions.

Guidance from the Holy Qur’an

Allah Almighty says in the Holy Qur’an:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Translation:

“So ask the people of knowledge if you do not know.”

This verse teaches us that when a person does not know a religious matter, he should not make a decision based on his own assumption. Rather, he should refer to qualified and knowledgeable scholars.

The Importance of This Hadith in the Modern Age

In today's digital age, religious information spreads extremely quickly through WhatsApp, Facebook, YouTube, and other social media platforms.

Every day, countless Islamic messages, Hadiths, religious rulings, and explanations are shared online.

Sometimes people forward information without verifying its authenticity. At other times, individuals begin giving answers to complicated Islamic questions based merely on their personal opinions or limited understanding.

Particular caution is required in matters such as:

- Marriage and divorce

- Inheritance

- Halal and Haram

- Salah and fasting

- Zakat

- Business and financial transactions

- Oaths and vows

- Other complicated matters of Islamic jurisprudence

In such matters, one should not rely merely on a social media post, a short video, or the opinion of an unqualified person. Instead, one should consult reliable and qualified Islamic scholars and Muftis.

Not Everyone Who Speaks About Islam Is a Mufti

It is important to remember:

Not everyone who speaks about religion is a Mufti, and not every religious message circulating on social media is a valid Shariah ruling or proof.

Issuing a Fatwa is a serious religious responsibility. It requires proper Islamic education, knowledge of Islamic jurisprudence, understanding of its principles, and the ability to distinguish between different circumstances and rulings.

Simply reading a few Islamic books or memorizing some Hadiths does not make a person qualified to issue Fatwa on every religious matter.

Advice for Those Who Ask Religious Questions

Just as the person giving a Fatwa has a responsibility, the person asking the question should also be careful about whom he consults.

A Muslim should seek religious guidance from reliable, trustworthy, and qualified scholars.

Especially in important matters such as marriage, divorce, inheritance, business transactions, and other serious issues, one should explain the complete situation to a qualified Mufti and seek a ruling based on the actual circumstances.

The Main Message of This Hadith

This blessed Hadith teaches us a great lesson:

We must exercise the utmost caution when speaking about the religion of Allah without proper knowledge.

Those who do not know should ask the people of knowledge.

Those who possess knowledge should answer only after proper research and with a sense of responsibility.

And whoever does not have sufficient knowledge of a particular matter should refrain from issuing a religious ruling and refer the matter to qualified scholars.

Because an incorrect Fatwa is not merely an incorrect answer. It can affect a person's worship, religious practice, transactions, family matters, and even important decisions in life.

May Allah Almighty grant us authentic knowledge of Islam, enable us to understand and act upon it, allow us to convey the truth correctly, and protect us from speaking about His religion without knowledge.

Aameen Bi-Jahi Sayyidil Mursaleen ﷺ

📚 Reference

Sunan Ibn Majah, Book of the Introduction, Chapter: Avoiding Opinion and Analogy, Hadith No. 53

And Allah Almighty knows best.

Faith in the Hereafter and the Straight Path — A Qur’anic Message of Guidance

The Qur’anic Verse

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ

وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ

Translation:

“And indeed, those who do not believe in the Hereafter are certainly deviating from the Straight Path.”

(Surah Al-Mu’minun, 23:74)

Introduction

The Holy Qur’an repeatedly reminds mankind that this worldly life is temporary and that the ultimate destination of every human being is the Hereafter. Faith in the Hereafter is therefore not merely one belief among many; it has a profound effect on a person’s character, actions and entire way of life.

In this verse, Allah Almighty draws our attention to an important reality: those who deny or reject the Hereafter are prone to turn away from the Straight Path.

The verse teaches us that belief in the Hereafter gives a person a sense of responsibility and encourages him to live according to truth, righteousness and obedience to Allah Almighty.

What Is the Straight Path?

The Qur’an uses the expression “As-Sirat”, meaning the Straight Path. It refers to the path of truth, guidance and obedience to Allah Almighty.

The Straight Path is the path that leads a person towards faith, righteous deeds, obedience to Allah, and ultimately success in the Hereafter.

A believer does not merely seek worldly success. He understands that his real and everlasting success lies in earning the pleasure of Allah Almighty and attaining salvation in the Hereafter.

The Meaning of “La-Nakiboon”

Allah Almighty says:

“عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ”

The word “La-Nakiboon” conveys the meaning of turning away from, deviating from, or moving away from a path.

Thus, the verse warns that rejection of the Hereafter can lead a person away from the path of truth and guidance.

When a person forgets that he will one day stand before Allah Almighty and answer for his deeds, worldly desires can become the dominant force in his life. He may begin to ignore moral responsibility and the distinction between right and wrong.

Why Is Belief in the Hereafter Important?

Belief in the Hereafter is one of the fundamental beliefs of Islam. A Muslim believes that this worldly life is temporary and that every human being will ultimately return to Allah Almighty.

On the Day of Judgment, people will be held accountable for their deeds. Good deeds and evil deeds will not be meaningless; everyone will receive the consequences of what he or she has done.

When the belief in the Hereafter is firmly established in the heart, it develops a strong sense of responsibility within a person.

Such a person becomes more conscious of:

- Obeying Allah Almighty.

- Avoiding sins and injustice.

- Fulfilling the rights of others.

- Distinguishing between lawful and unlawful matters.

- Being honest and trustworthy.

- Performing righteous deeds.

- Preparing for the eternal life to come.

The Worldly Life and Preparation for the Hereafter

Islam does not teach a person to abandon the world. Rather, it teaches us to live in this world responsibly while preparing for the Hereafter.

A Muslim may study, work, earn a lawful livelihood, support the family and fulfill worldly responsibilities. However, he should never forget that worldly life is temporary and that his ultimate return is to Allah Almighty.

The belief in the Hereafter therefore encourages a person to live with responsibility, honesty, justice, piety and righteousness.

The Noble Prophet ﷺ and the Straight Path

Just before this verse, Allah Almighty says:

وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ

“And indeed, you invite them to a Straight Path.”

(Surah Al-Mu’minun, 23:73)

This beautifully connects the message of the two verses.

The beloved Messenger of Allah, Prophet Muhammad ﷺ, called mankind towards the Straight Path—the path of faith, truth, righteousness and obedience to Allah Almighty.

Those who sincerely follow this guidance find the way to true success, while those who reject the Hereafter and turn away from divine guidance risk deviating from the Straight Path.

A Message for Us Today

This verse is not merely a historical message. It contains guidance for every generation.

We should therefore strive to:

- Strengthen our faith.

- Keep the belief in the Hereafter alive in our hearts.

- Read and understand the Holy Qur’an.

- Follow the teachings and Sunnah of the beloved Prophet Muhammad ﷺ.

- Establish and protect our prayers.

- Observe what is lawful and avoid what is unlawful.

- Fulfill the rights of parents, relatives and other people.

- Regularly examine our own actions.

- Seek forgiveness from Allah Almighty.

- Give priority to eternal success over temporary worldly achievements.

A Moment of Reflection

Every person should occasionally ask himself:

“If I were to stand before my Lord today, would I be prepared to answer for my deeds?”

This question is not meant to make us hopeless. Rather, it is meant to encourage self-correction and sincere repentance.

As long as a person is alive, he has the opportunity to turn towards Allah Almighty, seek forgiveness, correct his mistakes and increase his righteous deeds.

Conclusion

This short but powerful verse from Surah Al-Mu’minun teaches us an important connection between faith in the Hereafter and remaining upon the Straight Path.

Belief in the Hereafter creates a sense of accountability in the heart. It reminds us that our actions have consequences and encourages us to live according to truth, righteousness and divine guidance.

Therefore, let us strive to live our lives according to the teachings of the Holy Qur’an and the Sunnah of the beloved Prophet Muhammad ﷺ. Let us regularly examine our deeds, seek Allah’s forgiveness and ask Him to keep us firm upon the Straight Path.

O Allah! Guide us to the Straight Path, keep our hearts firm upon faith, and grant us a righteous and blessed end.

Ameen, bi-Jahi Sayyid al-Mursaleen ﷺ

Love for the Messenger of Allah ﷺ – A Sign of Perfect Faith

Hadith

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ رضي الله عنه قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Narrated Anas ibn Malik (RA):

The Messenger of Allah ﷺ said:

"None of you truly believes until I am more beloved to him than his father, his child, and all mankind."

(Sahih al-Bukhari: 15, Sahih Muslim: 44)

The Message of This Hadith

Love for the Messenger of Allah ﷺ is the foundation of a believer's faith and one of the greatest signs of complete Iman. True love for the Prophet ﷺ is not merely expressed through words; it is demonstrated by following his Sunnah, obeying his commands, adopting his noble character, and giving priority to his teachings in every aspect of life.

When the love of Prophet Muhammad ﷺ becomes greater than every worldly attachment, it transforms a person's character, worship, and daily conduct. Such sincere love brings a believer closer to Allah Almighty and leads to success in this world and eternal salvation in the Hereafter.

Lessons from This Hadith

Love for the Messenger of Allah ﷺ is an essential part of perfect faith.

True love is shown by following the Sunnah of the Prophet ﷺ.

His teachings should take priority over personal desires and worldly preferences.

Every Muslim should strive to adopt the noble character and lifestyle of the Prophet ﷺ.

Sending abundant Salawat (Durood) upon the Prophet ﷺ strengthens our love and connection with him.

Supplication

O Allah! Fill our hearts with sincere love for Your Beloved Messenger, Prophet Muhammad ﷺ. Grant us the ability to follow his Sunnah, adopt his noble character, remain steadfast upon his teachings, and bless us with his intercession on the Day of Judgment. Ameen.

--------------------

SEO Keywords: Guide Us to the Straight Path, Ihdinas Siratal Mustaqim, Surah Al-Fatihah Verse 6, Islamic Guidance, Quranic Reflection, Daily Islamic Message, Qur'an and Sunnah, Islamic Article, Darul Uloom Ahle Sunnat Gharib Nawaz.

Hindi Vesion

क़यामत की छोटी निशानियाँ: इल्म का उठ जाना, जहालत का फैलना और नाअहल लोगों का रहनुमा बन जाना

बिस्मिल्लाहिर्रहमानिर्रहीम

क़यामत के क़रीब ज़ाहिर होने वाली निशानियों में से कुछ का ताल्लुक़ समाज के इल्मी, अख़लाक़ी और इज्तिमाई ज़वाल से है। अहादीसे मुबारका में रसूले अकरम ﷺ ने ऐसे हालात की ख़बर दी है जब दीनी इल्म की क़द्र व मंज़िलत कम हो जाएगी, अहले इल्म दुनिया से रुख़्सत होते जाएंगे, जहालत आम होगी और नाअहल व ग़ैर-मुस्तहिक़ लोग अहम दीनी और इज्तिमाई ज़िम्मेदारियाँ संभाल लेंगे।

ये अहादीस सिर्फ़ मुस्तक़बिल के हालात की ख़बर नहीं देतीं, बल्कि मुसलमानों के लिए एक अहम तंबीह भी हैं कि वे इल्म, उलमा, अमानत और अहलियत की क़द्र करें।

1. इल्म का उठ जाना और जाहिलों का पेशवा बन जाना

हज़रत अब्दुल्लाह बिन अम्र बिन आस रज़ियल्लाहु अन्हुमा से रिवायत है कि रसूले अकरम ﷺ ने इरशाद फ़रमाया:

«"अल्लाह तआला इल्म को लोगों के सीनों से निकालकर नहीं उठाएगा, बल्कि उलमा को वफ़ात देकर इल्म को उठा लेगा। यहाँ तक कि जब कोई आलिम बाक़ी नहीं रहेगा तो लोग जाहिलों को अपना सरदार बना लेंगे। उनसे मसाइल पूछे जाएंगे तो वे बग़ैर इल्म के फ़तवा देंगे। वे ख़ुद भी गुमराह होंगे और दूसरों को भी गुमराह करेंगे।"»

(सहीह बुख़ारी, सहीह मुस्लिम)

इस हदीस से मालूम होता है कि इल्म का उठ जाना सिर्फ़ किताबों के ख़त्म हो जाने का नाम नहीं, बल्कि हक़ीक़ी अहले इल्म के दुनिया से रुख़्सत होने और उनके बाद नाअहल लोगों के दीनी रहनुमा बन जाने से भी इल्म का निज़ाम कमज़ोर होता है।

जब लोग अहले इल्म से रहनुमाई लेने के बजाय हर ऐसे शख़्स को रहनुमा समझने लगें जो शोहरत, माल, ताक़त या ज़ाहिरी असर-ओ-रुसूख़ रखता हो, तो दीनी मामलों में गुमराही का ख़तरा बढ़ जाता है।

2. नाअहल लोगों के सुपुर्द अहम ज़िम्मेदारियाँ करना

हज़रत अबू हुरैरा रज़ियल्लाहु अन्हु से रिवायत है कि रसूले अकरम ﷺ से क़यामत के बारे में पूछा गया। आप ﷺ ने इरशाद फ़रमाया:

«"जब अमानत ज़ाए कर दी जाए तो क़यामत का इंतज़ार करो।"»

अर्ज़ किया गया: अमानत किस तरह ज़ाए होगी?

आप ﷺ ने फ़रमाया:

«"जब मामले और ओहदे ऐसे लोगों के सुपुर्द कर दिए जाएं जो उनके अहल न हों, तो क़यामत का इंतज़ार करो।"»

(सहीह बुख़ारी)

इस हदीस में ज़िम्मेदारी और ओहदे को अमानत क़रार दिया गया है। इसलिए किसी ओहदे का मेयार सिर्फ़ ताल्लुक़ात, शोहरत, माल या ताक़त नहीं होना चाहिए, बल्कि इल्म, दियानत, सलाहियत, अहलियत और ज़िम्मेदारी का एहसास बुनियादी मेयार होना चाहिए।

जो शख़्स किसी ज़िम्मेदारी का अहल न हो और फिर भी उसे अहम ओहदा दे दिया जाए, तो उसका नुक़सान सिर्फ़ एक फ़र्द तक महदूद नहीं रहता, बल्कि पूरे समाज को मुतास्सिर कर सकता है।

3. रुवैबिज़ा का ज़ुहूर

क़यामत की निशानियों में एक अहम निशानी रुवैबिज़ा का भी ज़िक्र अहादीस में मिलता है।

हज़रत अबू हुरैरा रज़ियल्लाहु अन्हु से रिवायत है कि रसूले अकरम ﷺ ने फ़रमाया कि लोगों पर धोखे और फ़रेब के साल आएंगे। झूठे को सच्चा समझा जाएगा, सच्चे को झूठा क़रार दिया जाएगा, ख़ियानत करने वाले को अमीन समझा जाएगा और रुवैबिज़ा लोगों के अहम मामलों में बातचीत करेगा।

सहाबा-ए-किराम रज़ियल्लाहु अन्हुम ने अर्ज़ किया:

"या रसूलल्लाह ﷺ! रुवैबिज़ा कौन है?"

आप ﷺ ने फ़रमाया:

«"वह हक़ीर, बेवक़ूफ़ और नाअहल शख़्स जो आम लोगों के अहम मामलों में फ़ैसला करेगा।"»

(सुनन इब्न माजा)

यह हदीस इस बात की तरफ़ मुतवज्जेह करती है कि समाज के अहम मामलों में राय और रहनुमाई उन लोगों के हाथ में होनी चाहिए जो इल्म, अक़्ल, दियानत और अहलियत रखते हों।

4. इल्म-ए-दीन की क़द्र में कमी

जब किसी समाज में इल्म-ए-दीन की क़द्र कम हो जाए और अहले इल्म के बजाय सिर्फ़ शोहरत, दौलत, ताक़त और ज़ाहिरी असर-ओ-रुसूख़ को फ़ज़ीलत का मेयार समझा जाने लगे, तो समाज का इल्मी और अख़लाक़ी तवाज़ुन मुतास्सिर होता है।

इसलिए मुसलमानों को चाहिए कि वे अपना दीन मुस्तनद और अहल उलमा से सीखें, दीनी मसाइल में ग़ैर-मुस्तनद लोगों की पैरवी से बचें और हर बात को इल्म व दलील की रोशनी में समझने की कोशिश करें।

5. हमारी ज़िम्मेदारी

इन अहादीस का मक़सद सिर्फ़ आने वाले हालात की ख़बर देना नहीं, बल्कि हमारी इस्लाह और रहनुमाई भी करना है।

हमें चाहिए कि:

- इल्म-ए-दीन हासिल करें और उसकी क़द्र करें।

- मुस्तनद और अहल उलमा से दीनी रहनुमाई हासिल करें।

- बग़ैर इल्म के दीनी मसाइल पर राय देने से बचें।

- अहम ज़िम्मेदारियाँ अहल और क़ाबिल लोगों के सुपुर्द करें।

- अमानत, दियानत और अहलियत को रहनुमाई का मेयार बनाएं।

- सिर्फ़ शोहरत, दौलत और ज़ाहिरी असर से मुतास्सिर न हों।

- झूठ, फ़रेब और अफ़वाहों से समाज को महफ़ूज़ रखें।

- नई नस्ल को क़ुरआन-ओ-सुन्नत के सही इल्म से वाबस्ता करें।

ख़ुलासा और पैग़ाम

क़यामत की निशानियों से मुताल्लिक़ ये अहादीस हमारे लिए एक संजीदा तंबीह हैं। इल्म का उठ जाना, जहालत का फैलना, नाअहल लोगों का अहम ज़िम्मेदारियाँ संभालना और ग़ैर-मुस्तहिक़ लोगों का अवाम के अहम मामलों में फ़ैसला-कुन किरदार अदा करना समाज के लिए बेहद नुक़सानदेह हालात हैं।

लिहाज़ा हमें चाहिए कि हम इल्म को मज़बूत करें, अहले इल्म की क़द्र करें, अमानत व अहलियत को तरजीह दें और अपनी फ़र्दी व इज्तिमाई ज़िंदगी में क़ुरआन-ओ-सुन्नत की तालीमात को बुनियाद बनाएं।

अल्लाह तआला हमें नाफ़े इल्म हासिल करने, अहले इल्म से वाबस्ता रहने, अमानत व दियानत के साथ ज़िंदगी गुज़ारने और जहालत व गुमराही के फ़ितनों से महफ़ूज़ रहने की तौफ़ीक़ अता फ़रमाए।

आमीन या रब्बल आलमीन।

महर की शरई हक़ीक़त और चारों अइम्मा-ए-किराम के नज़दीक इसकी कम से कम मिक़दार

बिस्मिल्लाहिर्रहमानिर्रहीम

महर, जिसे सदाक़ भी कहा जाता है, निकाह से मुताल्लिक़ एक अहम शरई हक़ है। ये महज़ कोई रस्म या रिवाज नहीं, बल्कि बीवी का वो माली हक़ है जो निकाह की वजह से शौहर पर वाजिब होता है।

अल्लाह तआला क़ुरआन-ए-करीम में इरशाद फ़रमाता है:

“और औरतों को उनके महर ख़ुशदिली से अदा करो। फिर अगर वो अपनी ख़ुशी से उसमें से कुछ तुम्हें छोड़ दें, तो उसे ख़ुशगवारी और इत्मीनान के साथ खा सकते हो।”

(सूरह अन-निसा: 4)

इस आयत-ए-करीमा से वाज़ेह होता है कि महर औरत का शरई हक़ है और उसे ख़ुशदिली के साथ अदा करना शौहर की ज़िम्मेदारी है।

महर की हक़ीक़त

महर वो माल या माली हक़ है जो निकाह की वजह से बीवी के लिए शौहर के ज़िम्मे लाज़िम होता है। ये पूरी तरह बीवी की मिल्कियत होता है। उसके वालिदैन, सरपरस्त या ख़ानदान के दूसरे अफ़राद उस महर के मालिक नहीं होते।

महर नक़द रकम, सोना, चाँदी, जायदाद या ऐसी दूसरी चीज़ की शक्ल में हो सकता है जिसकी शरई तौर पर माली क़ीमत हो और जिसे मुरव्वजा फ़िक़्ही उसूलों के मुताबिक़ महर बनाया जा सके।

चारों अइम्मा-ए-किराम के नज़दीक महर

महर के वाजिब होने को चारों मशहूर सुन्नी फ़िक़्ही मज़ाहिब तस्लीम करते हैं। अलबत्ता महर की कम से कम मिक़दार के बारे में अइम्मा-ए-किराम के दरमियान इख़्तिलाफ़ है।

1. इमाम-ए-आज़म अबू हनीफ़ा रहमतुल्लाहि अलैह

हनफ़ी मज़हब के मुताबिक़ महर की कम से कम मिक़दार दस दिरहम चाँदी है, जो मौजूदा वज़न के हिसाब से तक़रीबन 30.6 ग्राम चाँदी के बराबर है।

हनफ़ी फ़ुक़हा ने इस मिक़दार के लिए मुख़्तलिफ़ रिवायात और दीगर फ़िक़्ही दलाइल से इस्तिदलाल किया है।

एक मशहूर रिवायत में है:

“दस दिरहम से कम महर नहीं।”

अलबत्ता इल्मी दियानत के साथ ये बात भी वाज़ेह रहनी चाहिए कि इस रिवायत की सनद के बारे में मुहद्दिसीन ने कलाम किया है। हनफ़ी फ़ुक़हा ने अपने मज़हब के उसूल और दीगर फ़िक़्ही शवाहिद की रोशनी में दस दिरहम को कम से कम महर क़रार दिया है।

2. इमाम मालिक रहमतुल्लाहि अलैह

मालिकी मज़हब के मशहूर क़ौल के मुताबिक़ महर की कम से कम मिक़दार तीन दिरहम चाँदी या एक चौथाई दीनार सोना है।

मालिकी फ़ुक़हा ने इस मिक़दार के तअय्युन में मुख़्तलिफ़ शरई दलाइल और माली निसाब से मुताल्लिक़ उसूलों को मद्द-ए-नज़र रखा है।

3. इमाम शाफ़ई रहमतुल्लाहि अलैह

इमाम शाफ़ई रहमतुल्लाहि अलैह के नज़दीक महर की कोई ख़ास कम से कम मिक़दार मुक़र्रर नहीं है। ऐसी चीज़ जिसकी शरई तौर पर माली क़ीमत हो और जिसे महर बनाया जा सकता हो, वो महर बन सकती है।

इस मौक़िफ़ की अहम दलील सहीह हदीस है। हज़रत सहल बिन सअद रज़ियल्लाहु अन्हु से रिवायत है कि एक सहाबी के पास महर देने के लिए कुछ नहीं था। नबी-ए-करीम ﷺ ने फ़रमाया:

“तलाश करो, अगरचे लोहे की अंगूठी ही हो।”

(सहीह अल-बुख़ारी, हदीस 5150)

इस हदीस से मालूम होता है कि महर कम मिक़दार का भी हो सकता है, बशर्ते वो मालियत रखता हो।

4. इमाम अहमद बिन हंबल रहमतुल्लाहि अलैह

इमाम अहमद बिन हंबल रहमतुल्लाहि अलैह के नज़दीक भी महर की कोई ख़ास कम से कम मिक़दार मुक़र्रर नहीं है। जो चीज़ शरअन मालियत रखती हो और जिसे महर बनाया जा सकता हो, उसे महर क़रार दिया जा सकता है।

लोहे की अंगूठी वाली सहीह हदीस इस मौक़िफ़ की अहम दलाइल में से है।

चारों मज़ाहिब का मुख़्तसर ख़ुलासा

हनफ़ी:

कम से कम महर — 10 दिरहम चाँदी, तक़रीबन 30.6 ग्राम।

मालिकी:

कम से कम महर — 3 दिरहम चाँदी या 1/4 दीनार सोना।

शाफ़ई:

महर की कोई मुक़र्रर कम से कम मिक़दार नहीं।

हनबली:

महर की कोई मुक़र्रर कम से कम मिक़दार नहीं।

हिंदुस्तानी रुपयों में हनफ़ी कम से कम महर

चूँकि हनफ़ी मज़हब में कम से कम महर दस दिरहम है, इसलिए हिंदुस्तानी रुपयों में इसकी क़ीमत चाँदी के मौजूदा बाज़ारी भाव के मुताबिक़ बदलती रहती है।

तक़रीबन 30.6 ग्राम चाँदी को हिसाब में लिया जाता है।

मिसाल के तौर पर अगर ख़ालिस चाँदी की क़ीमत ₹240 प्रति ग्राम हो:

30.6 × ₹240 = तक़रीबन ₹7,344

इस हिसाब से उस भाव पर हनफ़ी कम से कम महर तक़रीबन ₹7,350 होगा।

अहम नोट:

चाँदी की क़ीमत रोज़ाना बदलती रहती है। इसलिए निकाह के वक़्त ख़ालिस चाँदी के मौजूदा बाज़ारी भाव के मुताबिक़ सही रकम का हिसाब करना चाहिए।

महर हक़ है, बोझ नहीं

इस्लाम में महर का मक़सद निकाह को मुश्किल बनाना नहीं, बल्कि औरत के हक़ और उसकी माली इज़्ज़त को क़ायम करना है।

महर ऐसा भी न हो कि औरत के हक़ की अहमियत कम हो जाए और ऐसा भी न हो कि शौहर के लिए उसकी अदायगी मुश्किल बन जाए। इसलिए महर मुक़र्रर करते वक़्त आपसी रज़ामंदी, हालात और मुनासिब रिवाज को मद्द-ए-नज़र रखना चाहिए।

शौहर को महर अदा करने की सच्ची नियत रखनी चाहिए और मुक़र्ररा शर्तों के मुताबिक़ उसे अदा करने की पूरी कोशिश करनी चाहिए।

एक अहम शरई उसूल

जब महर वाजिब हो जाए तो वो बीवी का हक़ होता है। अगर महर मुअज्जल के बजाय मुअख़्ख़र हो, तो वो शौहर के ज़िम्मे क़र्ज़ की तरह बाक़ी रहता है, जब तक उसे अदा न कर दिया जाए या बीवी अपनी ख़ुशी से उसे माफ़ न कर दे।

अगर बीवी अपनी ख़ुशी और रज़ामंदी से महर का कोई हिस्सा छोड़ दे तो ये अलग मामला है, जैसा कि सूरह अन-निसा की आयत नंबर 4 में बयान हुआ है।

नतीजा

इस्लाम ने महर को बीवी का एक अहम शरई हक़ क़रार दिया है और निकाह के अंदर उसकी माली इज़्ज़त और हक़ की हिफ़ाज़त की है।

इसलिए निकाह के मौक़े पर महर को संजीदगी से मुक़र्रर करना चाहिए और गैर-ज़रूरी रस्मों और बोझ से बचते हुए क़ुरआन, सुन्नत और मुस्तनद फ़िक़्ही उसूलों की पैरवी करनी चाहिए।

अल्लाह तआला हमें इस्लाम की तालीमात को सही तौर पर समझने, उन पर अमल करने और हिकमत व इख़लास के साथ दूसरों तक पहुँचाने की तौफ़ीक़ अता फ़रमाए।

आमीन बजाहि सय्यिदिल मुर्सलीन ﷺ

मन जानिब:

दारुल उलूम अहले सुन्नत ग़रीब नवाज़

बानी व मुहतमिम:

हज़रत मौलाना मुहम्मद शहूदुल हक़ रिज़वी अल-क़ादरी

बग़ैर इल्म के फ़तवा देने की सख़्त वईद

बिस्मिल्लाहिर्रहमानिर्रहीम

हज़रत अबू हुरैरा रज़ियल्लाहु अन्हु से मरवी हदीस-ए-पाक

तमाम तारीफ़ें अल्लाह रब्बुल इज़्ज़त के लिए हैं और दरूद व सलाम हो हमारे आक़ा व मौला, हज़रत मुहम्मद मुस्तफ़ा ﷺ पर।

इस्लाम ने इल्म-ए-दीन हासिल करने और शरई अहकाम को सही तौर पर समझने की बहुत ताकीद फ़रमाई है। इसी तरह किसी शरई मसले में बग़ैर इल्म, तहक़ीक़ और शरई बसीरत के फ़तवा देना भी निहायत संगीन मामला है।

हज़रत अबू हुरैरा रज़ियल्लाहु अन्हु से रिवायत है कि रसूलुल्लाह ﷺ ने इरशाद फ़रमाया:

مَنْ أُفْتِيَ بِفُتْيَا غَيْرِ ثَبَتٍ، فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ أَفْتَاهُ

तर्जुमा:

"जिस शख़्स को बग़ैर तहक़ीक़ व पुख़्तगी के फ़तवा दिया गया, फिर उसने उस फ़तवे पर अमल किया, तो उसका गुनाह उस शख़्स पर है जिसने उसे फ़तवा दिया।"

(सुनन इब्ने माजा, हदीस: 53)

फ़तवा देना कोई मामूली काम नहीं

फ़तवा किसी शरई मसले के बारे में क़ुरआन व सुन्नत, फ़िक़्ह और मुअतबर शरई उसूलों की रोशनी में हुक्म बयान करने का नाम है। इसलिए फ़तवा देने वाले के लिए इल्म, तक़वा, फ़िक़्ही बसीरत, तहक़ीक़ और एहतियात बेहद ज़रूरी है।

अगर कोई शख़्स किसी शरई मसले का मुकम्मल इल्म न रखने के बावजूद अपनी राय से यह कह दे:

"यह हलाल है।" या "यह हराम है।" या: "यह जायज़ है।" या "यह नाजायज़ है।"

तो वह बहुत बड़ी ज़िम्मेदारी अपने सर ले रहा है।

क्योंकि मुमकिन है कि सामने वाला शख़्स उसके बताए हुए हुक्म पर भरोसा करके अमल कर ले और बाद में मालूम हो कि दिया गया फ़तवा दुरुस्त नहीं था।

बग़ैर इल्म के जवाब देने से एहतिराज़

दीन के मामले में सबसे महफ़ूज़ तरीक़ा यह है कि जिस मसले का सही इल्म न हो, उसके बारे में अपनी तरफ़ से कोई हुक्म बयान न किया जाए।

"मुझे मालूम नहीं" कहना कोई ऐब नहीं, बल्कि इल्म, दियानत, आजिज़ी और तक़वा की निशानी है।

उलमा-ए-किराम और फ़ुक़हा-ए-इस्लाम का यही तरीका रहा है कि जिस मसले में मुकम्मल इल्म और इत्मीनान न हो, उसमें जल्दबाज़ी से फ़तवा देने के बजाय तहक़ीक़ की जाए या दूसरे माहिर और मुअतबर अहल-ए-इल्म से रुजू किया जाए।

ग़लत फ़तवे की ज़िम्मेदारी

इस हदीस-ए-पाक में रसूलुल्लाह ﷺ ने एक निहायत अहम उसूल बयान फ़रमाया है।

अगर कोई शख़्स किसी ऐसे फ़र्द से दीन का मसला पूछता है जिसे वह अहल-ए-इल्म समझता है, और वह शख़्स बग़ैर मुनासिब तहक़ीक़ के ग़लत फ़तवा दे देता है, फिर सवाल करने वाला उस फ़तवे को दुरुस्त समझकर उस पर अमल कर ले, तो उस ग़लत फ़तवे की ज़िम्मेदारी फ़तवा देने वाले पर होगी।

अलबत्ता इसका यह मतलब हरगिज़ नहीं कि हर सूरत में सवाल करने वाला अपनी ज़िम्मेदारी से बरी हो जाता है।

अगर किसी शख़्स पर बाद में सही शरई हुक्म वाज़ेह हो जाए और वह जान-बूझकर ग़लत हुक्म पर क़ायम रहे, तो वह अपने अमल का ख़ुद भी ज़िम्मेदार होगा।

क़ुरआन-ए-करीम की रहनुमाई

अल्लाह तआला क़ुरआन-ए-करीम में इरशाद फ़रमाता है:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

तर्जुमा:

"पस अगर तुम नहीं जानते तो अहल-ए-ज़िक्र से पूछो।"

इस आयत-ए-करीमा से मालूम होता है कि जिस शख़्स को किसी दीन के मसले का इल्म न हो, उसे अपनी तरफ़ से राय क़ायम करने के बजाय अहल-ए-इल्म से रुजू करना चाहिए।

आज के दौर में इस हदीस की अहमियत

मौजूदा दौर में सोशल मीडिया के ज़रिए दीन की मालूमात बहुत तेज़ी से फैलती हैं। व्हाट्सऐप, फ़ेसबुक, यूट्यूब और दूसरे सोशल मीडिया ज़राए पर रोज़ाना बेशुमार दीन के पैग़ाम, अहादीस और शरई मसाइल शेयर किए जाते हैं।

कई बार लोग बग़ैर तहक़ीक़ किए किसी बात को आगे पहुँचा देते हैं और कभी-कभी पेचीदा शरई मसाइल का जवाब भी अपनी ज़ाती राय से देने लगते हैं।

ख़ुसूसन इन मसाइल में निहायत एहतियात ज़रूरी है:

- निकाह व तलाक़ के मसाइल

- विरासत के अहकाम

- हलाल व हराम के मसाइल

- नमाज़ व रोज़े के मसाइल

- ज़कात के अहकाम

- कारोबार व मुआमलात के मसाइल

- नज़र व क़सम के मसाइल

- दूसरे पेचीदा फ़िक़्ही मसाइल

ऐसे मामलों में महज़ सोशल मीडिया की किसी पोस्ट, छोटी वीडियो या ग़ैर-मुअतबर शख़्स की राय पर भरोसा नहीं करना चाहिए, बल्कि मुअतबर और अहल-ए-फ़तवा उलमा-ए-किराम से रुजू करना चाहिए।

हर दीन की बात करने वाला मुफ़्ती नहीं होता

यह बात हमेशा याद रखनी चाहिए:

हर दीन की बात कहने वाला मुफ़्ती नहीं होता और हर सोशल मीडिया पर गर्दिश करने वाला पैग़ाम शरई दलील नहीं होता।

फ़तवा देना एक अहम शरई ज़िम्मेदारी है। इसके लिए बाक़ायदा दीन का इल्म, फ़िक़्ही बसीरत, उसूल-ए-फ़िक़्ह की समझ और मसाइल की सही तफ़सील जानना ज़रूरी है।

सिर्फ़ चंद दीन की किताबें पढ़ लेना या कुछ अहादीस याद कर लेना किसी शख़्स को हर मसले में फ़तवा देने का अहल नहीं बना देता।

सवाल करने वालों के लिए भी अहम नसीहत

जिस तरह फ़तवा देने वाले पर ज़िम्मेदारी है, उसी तरह सवाल करने वाले को भी चाहिए कि वह अपने दीन के मसाइल मुअतबर, मुत्तक़ी और अहल-ए-इल्म उलमा-ए-किराम से पूछे।

ख़ास तौर पर निकाह, तलाक़, विरासत, कारोबार और दूसरे अहम मुआमलात में किसी आम शख़्स की राय पर अमल करने के बजाय अपनी पूरी सूरत-ए-हाल बयान करके किसी मुअतबर मुफ़्ती-ए-शरअ से मसला मालूम करना चाहिए।

हदीस-ए-पाक का पैग़ाम

इस हदीस-ए-पाक से हमें यह अज़ीम सबक़ मिलता है कि दीन के मामले में बग़ैर इल्म के गुफ़्तगू और फ़तवा देने से बेहद एहतियात करनी चाहिए।

जो नहीं जानता, वह अहल-ए-इल्म से पूछे।

जो जानता है, वह तहक़ीक़ और ज़िम्मेदारी के साथ जवाब दे।

और जिसे किसी मसले का मुकम्मल इल्म न हो, वह अपनी तरफ़ से शरई हुक्म बयान करने के बजाय अहल-ए-इल्म की तरफ़ रुजू करे।

क्योंकि एक ग़लत फ़तवा सिर्फ़ एक ग़लत जवाब नहीं होता, बल्कि उसके नतीजे में किसी मुसलमान की इबादत, दीन, मुआमलात, ख़ानदानी ज़िंदगी और अहम फ़ैसलों पर असर पड़ सकता है।

अल्लाह तआला हमें सही इल्म-ए-दीन हासिल करने, उसे समझने, उस पर अमल करने, सही बात दूसरों तक पहुँचाने और बग़ैर इल्म के दीन के बारे में बात करने से महफ़ूज़ रहने की तौफ़ीक़ अता फ़रमाए।

आमीन बजाहि सय्यिदिल मुरसलीन ﷺ

📚 हवाला

सुनन इब्ने माजा, किताबुल मुक़द्दिमा, बाब: इज्तिनाबुर राय वल क़ियास, हदीस नंबर 53

वल्लाहु तआला आ'लमु बिस्सवाब।

Telugu Vesion

ఖియామత్ యొక్క చిన్న సూచనలు: జ్ఞానం తొలగిపోవడం, అజ్ఞానం వ్యాపించడం మరియు అనర్హులు నాయకులుగా మారడం

బిస్మిల్లాహిర్ రహ్మానిర్ రహీమ్

ఖియామత్ సమీపంలో సంభవించే చిన్న సూచనలలో సమాజంలో జ్ఞానం తగ్గిపోవడం, అజ్ఞానం విస్తరించడం, నిజమైన ఉలమాలు క్రమంగా లోకాన్ని విడిచిపోవడం మరియు అనర్హులైన వ్యక్తులు ముఖ్యమైన బాధ్యతలు, నాయకత్వ స్థానాలు చేపట్టడం కూడా ఉన్నాయి.

ఈ పవిత్ర హదీసులు భవిష్యత్తులో జరిగే పరిస్థితుల గురించి మాత్రమే హెచ్చరించవు. ముస్లింలు నిజమైన జ్ఞానాన్ని గౌరవించాలని, అర్హులైన ఉలమాలను ఆశ్రయించాలని, బాధ్యతలను అర్హత మరియు నిజాయితీ కలిగిన వారికి అప్పగించాలని కూడా బోధిస్తున్నాయి.

1. జ్ఞానం తొలగిపోవడం మరియు అజ్ఞానులు నాయకులుగా మారడం

హజ్రత్ అబ్దుల్లాహ్ బిన్ అమ్ర్ బిన్ అల్-ఆస్ రదియల్లాహు అన్హుమా నుండి రివాయత్ చేయబడింది. రసూలుల్లాహ్ ﷺ ఇలా సెలవిచ్చారు:

«“అల్లాహ్ ప్రజల హృదయాల నుండి జ్ఞానాన్ని లాగివేయడం ద్వారా దానిని తొలగించడు. కానీ ఉలమాలను మరణింపజేయడం ద్వారా జ్ఞానాన్ని తొలగిస్తాడు. చివరకు ఒక్క ఆలిమ్ కూడా మిగలని సమయంలో ప్రజలు అజ్ఞానులను తమ నాయకులుగా చేసుకుంటారు. వారిని ప్రశ్నిస్తే వారు జ్ఞానం లేకుండా ఫత్వాలు ఇస్తారు. వారు తాము కూడా మార్గభ్రష్టులవుతారు, ఇతరులను కూడా మార్గభ్రష్టులను చేస్తారు.”»

(సహీహ్ బుఖారీ, సహీహ్ ముస్లిం)

ఈ హదీస్ ద్వారా జ్ఞానం తొలగిపోవడం అంటే కేవలం పుస్తకాలు లేకపోవడం కాదని తెలుస్తుంది. నిజమైన జ్ఞానం కలిగిన ఉలమాలు లోకాన్ని విడిచిపోవడం, వారి స్థానంలో అర్హత లేని వారు మతపరమైన మార్గదర్శకులుగా మారడం కూడా జ్ఞానం బలహీనపడటానికి కారణమవుతుంది.

ప్రజలు అర్హులైన ఉలమాలను ఆశ్రయించకుండా కేవలం పేరు, ధనం, ప్రభావం లేదా ప్రాచుర్యం ఉన్న ప్రతి వ్యక్తినీ మార్గదర్శకుడిగా భావించడం ప్రారంభిస్తే, మతపరమైన విషయాలలో తప్పుదారి పట్టే ప్రమాదం పెరుగుతుంది.

2. అనర్హులకు ముఖ్యమైన బాధ్యతలు అప్పగించడం

హజ్రత్ అబూ హురైరా రదియల్లాహు అన్హు నుండి రివాయత్ చేయబడింది. ఒక వ్యక్తి రసూలుల్లాహ్ ﷺను ఖియామత్ ఎప్పుడు వస్తుందని ప్రశ్నించాడు.

అప్పుడు నబీ కరీమ్ ﷺ ఇలా సెలవిచ్చారు:

«“అమానత్ నాశనం చేయబడినప్పుడు ఖియామత్ కోసం ఎదురుచూడండి.”»

అతను అడిగాడు: “అమానత్ ఎలా నాశనం చేయబడుతుంది?”

ఆపైన రసూలుల్లాహ్ ﷺ ఇలా సెలవిచ్చారు:

«“బాధ్యతలు మరియు పదవులు వాటికి అర్హత లేని వారికి అప్పగించబడినప్పుడు ఖియామత్ కోసం ఎదురుచూడండి.”»

(సహీహ్ బుఖారీ)

ఈ హదీస్ ద్వారా బాధ్యత మరియు పదవి ఒక అమానత్ అని తెలుస్తుంది.

కాబట్టి ఒక పదవిని ఇవ్వడానికి కేవలం సంబంధాలు, ధనం, ప్రాచుర్యం లేదా అధికారాన్ని ప్రమాణంగా తీసుకోకూడదు. జ్ఞానం, నిజాయితీ, సామర్థ్యం, అర్హత మరియు బాధ్యతా భావం ప్రధాన ప్రమాణాలుగా ఉండాలి.

అర్హత లేని వ్యక్తికి ముఖ్యమైన బాధ్యత అప్పగిస్తే, దాని నష్టం ఒక్క వ్యక్తికే పరిమితం కాకుండా మొత్తం సమాజాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు.

3. రువైబిదా యొక్క ఆవిర్భావం

ఖియామత్ యొక్క సూచనలలో రువైబిదా గురించి కూడా హదీసులలో ప్రస్తావన ఉంది.

హజ్రత్ అబూ హురైరా రదియల్లాహు అన్హు నుండి రివాయత్ చేయబడింది. ప్రజలపై మోసం మరియు కలహాలతో కూడిన కాలాలు వస్తాయని రసూలుల్లాహ్ ﷺ తెలియజేశారు. అబద్ధకారుడిని నిజాయితీపరుడిగా భావిస్తారు, నిజాయితీపరుడిని అబద్ధకారుడిగా భావిస్తారు, ఖియానత్ చేసే వ్యక్తిని అమానతుదారుడిగా భావిస్తారు మరియు రువైబిదా ప్రజల ముఖ్యమైన వ్యవహారాల గురించి మాట్లాడతాడు.

సహాబా-ఎ-కిరామ్ రదియల్లాహు అన్హుమ్ అడిగారు:

“యా రసూలల్లాహ్ ﷺ! రువైబిదా ఎవరు?”

రసూలుల్లాహ్ ﷺ ఇలా సెలవిచ్చారు:

«“ప్రజల ముఖ్యమైన వ్యవహారాల గురించి మాట్లాడే తక్కువ స్థాయి, అజ్ఞాని మరియు అనర్హుడు.”»

(సునన్ ఇబ్న్ మాజహ్)

ఈ హదీస్ ద్వారా సమాజంలోని ముఖ్యమైన విషయాలలో అభిప్రాయం మరియు నాయకత్వం జ్ఞానం, వివేకం, నిజాయితీ మరియు అర్హత కలిగిన వ్యక్తుల చేతుల్లో ఉండాలని తెలుస్తుంది.

4. దీని విలువ తగ్గిపోవడం

సమాజంలో దీని విలువ తగ్గిపోయి, ఉలమాల స్థానంలో కేవలం ధనం, పేరు, అధికారం మరియు ప్రపంచ ప్రభావాన్నే గొప్పతనానికి ప్రమాణంగా భావించినప్పుడు సమాజం యొక్క జ్ఞానపరమైన మరియు నైతిక సమతుల్యత దెబ్బతింటుంది.

అందువల్ల ముస్లింలు తమ దీన్ని విశ్వసనీయమైన మరియు అర్హత కలిగిన ఉలమాల నుండి నేర్చుకోవాలి. మతపరమైన విషయాలలో అజ్ఞానం కలిగిన వారి మాటలను అనుసరించకుండా, ఖుర్ఆన్ మరియు సున్నత్ వెలుగులో విషయాలను అర్థం చేసుకోవాలి.

5. మన బాధ్యత

ఈ హదీసుల ఉద్దేశ్యం కేవలం భవిష్యత్తు పరిస్థితులను తెలియజేయడం మాత్రమే కాదు. మన జీవితాలను సరిదిద్దుకోవడానికి కూడా ఇందులో గొప్ప మార్గదర్శకత్వం ఉంది.

మనము:

- దీని జ్ఞానాన్ని సంపాదించి దాని విలువను గుర్తించాలి.

- విశ్వసనీయమైన మరియు అర్హత కలిగిన ఉలమాలను ఆశ్రయించాలి.

- జ్ఞానం లేకుండా మతపరమైన విషయాలపై అభిప్రాయం చెప్పకుండా ఉండాలి.

- ముఖ్యమైన బాధ్యతలను అర్హత కలిగిన వ్యక్తులకు అప్పగించాలి.

- నిజాయితీ, అమానత్ మరియు సామర్థ్యాన్ని నాయకత్వానికి ప్రమాణాలుగా చేసుకోవాలి.

- కేవలం పేరు, ధనం లేదా ప్రపంచ ప్రభావంతో ప్రభావితమవకూడదు.

- అబద్ధాలు, మోసం మరియు వదంతుల నుండి సమాజాన్ని కాపాడాలి.

- కొత్త తరాన్ని ఖుర్ఆన్ మరియు సున్నత్ యొక్క సరైన జ్ఞానంతో అనుసంధానించాలి.

ముగింపు సందేశం

ఖియామత్ యొక్క సూచనలకు సంబంధించిన ఈ పవిత్ర హదీసులు మనకు ఒక గంభీరమైన హెచ్చరిక.

జ్ఞానం తగ్గిపోవడం, అజ్ఞానం వ్యాపించడం, అనర్హులకు ముఖ్యమైన బాధ్యతలు అప్పగించడం మరియు అర్హత లేని వ్యక్తులు ప్రజల ముఖ్యమైన వ్యవహారాలలో నిర్ణయాత్మక పాత్ర పోషించడం — ఇవన్నీ సమాజ పతనానికి దారితీసే ప్రమాదకర పరిస్థితులు.

కాబట్టి మనం జ్ఞానాన్ని బలపరచాలి, అర్హులైన ఉలమాలను గౌరవించాలి, అమానత్ మరియు అర్హతకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి, మన వ్యక్తిగత మరియు సామాజిక జీవితాలను ఖుర్ఆన్ మరియు సున్నత్ బోధనల ఆధారంగా నడిపించాలి.

అల్లాహ్ తఆలా మనకు ప్రయోజనకరమైన జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించుగాక, అర్హులైన ఉలమాల నుండి దీన్ని నేర్చుకునే తౌఫీక్ ప్రసాదించుగాక, అజ్ఞానం మరియు గుమ్రాహీ నుండి మనలను కాపాడుగాక.

ఆమీన్ యా రబ్బల్ ఆలమీన్.

మహర్ యొక్క ఇస్లామీయ ప్రాముఖ్యత మరియు నాలుగు ప్రముఖ ఇమాముల అభిప్రాయాలు

బిస్మిల్లాహిర్ రహ్మానిర్ రహీమ్

మహర్, దీనిని సదాక్ అని కూడా అంటారు, ఇస్లామీయ వివాహంలో భార్యకు లభించే ముఖ్యమైన శరయీ హక్కు. ఇది కేవలం ఒక ఆచారం లేదా సంప్రదాయం కాదు. వివాహం జరిగిన కారణంగా భర్తపై భార్యకు తప్పనిసరిగా చెల్లించవలసిన ఆర్థిక హక్కు.

అల్లాహ్ తఆలా పవిత్ర ఖుర్ఆన్‌లో ఇలా ఫర్మాయిస్తున్నాడు:

“మరియు స్త్రీలకు వారి మహర్‌ను సంతోషపూర్వకంగా చెల్లించండి. అయితే వారు తమ ఇష్టంతో అందులో కొంత భాగాన్ని మీకు వదులుకుంటే, దాన్ని సంతోషంగా మరియు సౌకర్యంగా స్వీకరించవచ్చు.”

(సూరహ్ అన్-నిసా: 4)

ఈ ఆయత్ ద్వారా మహర్ భార్య యొక్క శరయీ హక్కు అని, దానిని సంతోషపూర్వకంగా చెల్లించడం భర్త బాధ్యత అని స్పష్టమవుతుంది.

మహర్ యొక్క వాస్తవ స్వరూపం

వివాహం కారణంగా భార్యకు భర్త నుండి తప్పనిసరిగా లభించే ఆస్తి లేదా ఆర్థిక హక్కును మహర్ అంటారు. మహర్ పూర్తిగా భార్యకు చెందినదే. ఆమె తల్లిదండ్రులు, సంరక్షకులు లేదా కుటుంబంలోని ఇతర వ్యక్తులకు దానిపై హక్కు ఉండదు.

మహర్ నగదు, బంగారం, వెండి, ఆస్తి లేదా శరియత్ ప్రకారం విలువ కలిగిన ఇతర వస్తువుల రూపంలో ఉండవచ్చు. అయితే అది సంబంధిత ఫిఖ్హీ నియమాలకు అనుగుణంగా ఉండాలి.

నాలుగు ప్రముఖ ఇమాముల అభిప్రాయాలు

మహర్ తప్పనిసరి అనే విషయాన్ని నాలుగు ప్రముఖ సున్నీ ఫిఖ్హీ మజ్హబ్‌లు అంగీకరిస్తాయి. అయితే మహర్ యొక్క కనీస పరిమాణం విషయంలో వారి మధ్య అభిప్రాయ భేదం ఉంది.

1. ఇమామ్-ఎ-ఆజమ్ అబూ హనీఫా రహ్మతుల్లాహి అలైహ్

హనఫీ మజ్హబ్ ప్రకారం మహర్ యొక్క కనీస పరిమాణం పది దిర్హమ్‌ల వెండి. ప్రస్తుత బరువు ప్రమాణాల ప్రకారం ఇది సుమారు 30.6 గ్రాముల వెండికి సమానం.

హనఫీ ఫుకహా ఈ పరిమాణాన్ని వివిధ రివాయతులు మరియు ఇతర ఫిఖ్హీ ఆధారాల ఆధారంగా నిర్ణయించారు.

ఒక ప్రసిద్ధ రివాయత్‌లో ఇలా ఉంది:

“పది దిర్హమ్‌ల కంటే తక్కువ మహర్ లేదు.”

అయితే శాస్త్రీయ దృష్టితో గమనించవలసిన విషయం ఏమిటంటే, ఈ రివాయత్ యొక్క సనద్ గురించి కొంతమంది ముహద్దిసులు చర్చించారు. హనఫీ ఫుకహా తమ ఫిఖ్హీ ఉసూల్‌లు మరియు ఇతర ఆధారాల వెలుగులో పది దిర్హమ్‌లను కనీస మహర్‌గా నిర్ణయించారు.

2. ఇమామ్ మాలిక్ రహ్మతుల్లాహి అలైహ్

మాలికీ మజ్హబ్‌లోని ప్రసిద్ధ అభిప్రాయం ప్రకారం మహర్ యొక్క కనీస పరిమాణం మూడు దిర్హమ్‌ల వెండి లేదా ఒక పావు దినార్ బంగారం.

మాలికీ ఫుకహా ఈ పరిమాణాన్ని నిర్ణయించడంలో వివిధ శరయీ ఆధారాలు మరియు ఆర్థిక నిసాబ్‌కు సంబంధించిన ఫిఖ్హీ సూత్రాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్నారు.

3. ఇమామ్ షాఫయీ రహ్మతుల్లాహి అలైహ్

ఇమామ్ షాఫయీ రహ్మతుల్లాహి అలైహ్ ప్రకారం మహర్‌కు ప్రత్యేకంగా నిర్ణయించిన కనీస పరిమాణం లేదు. శరియత్ ప్రకారం విలువ కలిగిన మరియు మహర్‌గా ఇవ్వడానికి అనుమతించబడిన ఏదైనా వస్తువు మహర్‌గా ఇవ్వవచ్చు.

ఈ అభిప్రాయానికి ముఖ్యమైన ఆధారం సహీహ్ హదీస్. హజ్రత్ సహల్ బిన్ సఅద్ రదియల్లాహు అన్‌హు నుండి రివాయత్ చేయబడింది. ఒక సహాబీ వద్ద మహర్‌గా ఇవ్వడానికి ఏమీ లేనప్పుడు, నబీ-ఎ-కరీమ్ ﷺ ఇలా ఫర్మాయించారు:

“వెతుకు, అది ఇనుప ఉంగరం అయినా సరే.”

(సహీహ్ అల్-బుఖారీ, హదీస్ 5150)

ఈ హదీస్ ద్వారా తక్కువ విలువ కలిగిన వస్తువు కూడా, శరయీ విలువ కలిగి ఉంటే, మహర్‌గా ఇవ్వవచ్చని తెలుస్తుంది.

4. ఇమామ్ అహ్మద్ బిన్ హన్బల్ రహ్మతుల్లాహి అలైహ్

ఇమామ్ అహ్మద్ బిన్ హన్బల్ రహ్మతుల్లాహి అలైహ్ ప్రకారం కూడా మహర్‌కు ప్రత్యేకమైన కనీస పరిమాణం లేదు. శరియత్ ప్రకారం విలువ కలిగిన మరియు మహర్‌గా ఇవ్వడానికి అనుమతించబడిన ఏదైనా వస్తువును మహర్‌గా నిర్ణయించవచ్చు.

ఇనుప ఉంగరం గురించి వచ్చిన సహీహ్ హదీస్ ఈ అభిప్రాయానికి ముఖ్యమైన ఆధారాల్లో ఒకటి.

నాలుగు మజ్హబ్‌ల అభిప్రాయాల సంక్షిప్త సారాంశం

హనఫీ:

కనీస మహర్ — 10 దిర్హమ్‌ల వెండి, సుమారు 30.6 గ్రాములు.

మాలికీ:

కనీస మహర్ — 3 దిర్హమ్‌ల వెండి లేదా 1/4 దినార్ బంగారం.

షాఫయీ:

మహర్‌కు ప్రత్యేకమైన కనీస పరిమాణం లేదు.

హన్బలీ:

మహర్‌కు ప్రత్యేకమైన కనీస పరిమాణం లేదు.

భారతీయ రూపాయల్లో హనఫీ కనీస మహర్

హనఫీ మజ్హబ్ ప్రకారం కనీస మహర్ పది దిర్హమ్‌లు. అందువల్ల భారతీయ రూపాయల్లో దాని విలువ వెండి యొక్క ప్రస్తుత మార్కెట్ ధరపై ఆధారపడి మారుతుంది.

సుమారు 30.6 గ్రాముల వెండిని లెక్కలోకి తీసుకోవాలి.

ఉదాహరణకు స్వచ్ఛమైన వెండి ధర ఒక గ్రాముకు ₹240 ఉంటే:

30.6 × ₹240 = సుమారు ₹7,344

అంటే ఆ ధర ప్రకారం హనఫీ కనీస మహర్ సుమారు ₹7,350 అవుతుంది.

ముఖ్యమైన గమనిక:

వెండి ధర ప్రతిరోజూ మారుతూ ఉంటుంది. అందువల్ల వివాహ సమయంలో స్వచ్ఛమైన వెండి యొక్క ప్రస్తుత మార్కెట్ ధరను పరిగణనలోకి తీసుకుని ఖచ్చితమైన మొత్తాన్ని లెక్కించాలి.

మహర్ ఒక హక్కు, భారం కాదు

ఇస్లాంలో మహర్ ఉద్దేశ్యం వివాహాన్ని కష్టతరం చేయడం కాదు. భార్య యొక్క హక్కును మరియు ఆమె ఆర్థిక గౌరవాన్ని పరిరక్షించడం మహర్ యొక్క ముఖ్యమైన ఉద్దేశ్యం.

మహర్ భార్య హక్కును తక్కువ చేసేంతగా ఉండకూడదు. అదే సమయంలో భర్తకు చెల్లించడం అసాధ్యంగా మారేంత ఎక్కువగా కూడా ఉండకూడదు. అందువల్ల మహర్ నిర్ణయించేటప్పుడు పరస్పర అంగీకారం, ఆర్థిక పరిస్థితులు మరియు సరైన సామాజిక ఆచారాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం మంచిది.

భర్త మహర్‌ను చెల్లించే నిజమైన ఉద్దేశ్యం కలిగి ఉండాలి మరియు నిర్ణయించిన ప్రకారం దానిని చెల్లించడానికి కృషి చేయాలి.

ఒక ముఖ్యమైన శరయీ సూత్రం

మహర్ భార్యకు తప్పనిసరి అయిన తర్వాత అది పూర్తిగా ఆమె హక్కుగా మారుతుంది. మహర్‌ను ఆలస్యంగా చెల్లించే విధంగా నిర్ణయించినట్లయితే, అది చెల్లించే వరకు భర్తపై ఒక ఆర్థిక బాధ్యతగా మిగిలి ఉంటుంది.

భార్య తన స్వచ్ఛంద సమ్మతితో మహర్‌లోని కొంత భాగాన్ని వదులుకుంటే అది వేరే విషయం. పవిత్ర ఖుర్ఆన్‌లోని సూరహ్ అన్-నిసా, ఆయత్ 4లో దీనికి సూచన ఉంది.

ముగింపు

ఇస్లాం మహర్‌ను భార్య యొక్క ముఖ్యమైన శరయీ హక్కుగా నిర్ణయించింది మరియు వివాహంలో ఆమె ఆర్థిక గౌరవం మరియు హక్కులను పరిరక్షించింది.

కాబట్టి వివాహ సమయంలో మహర్‌ను ఎంతో గంభీరంగా పరిగణించాలి. అనవసరమైన ఆచారాలు మరియు భారాలను నివారిస్తూ ఖుర్ఆన్, సున్నత్ మరియు ప్రామాణిక ఫిఖ్హీ సూత్రాల ప్రకారం మహర్‌ను నిర్ణయించాలి.

అల్లాహ్ తఆలా మనకు ఇస్లామీయ బోధనలను సరిగ్గా అర్థం చేసుకుని, వాటిపై ఆచరించి, జ్ఞానం మరియు ఇఖ్లాస్‌తో ఇతరులకు చేరవేసే తౌఫీక్ ప్రసాదించుగాక.

ఆమీన్ బిజాహి సయ్యిదిల్ ముర్సలీన్ ﷺ

ఇట్లు:

దారుల్ ఉలూమ్ అహ్లె సున్నత్ ఘరీబ్ నవాజ్

వ్యవస్థాపకులు మరియు ముహ్తమిమ్:

హజ్రత్ మౌలానా మహమ్మద్ షహూదుల్ హక్ రిజ్వీ అల్-ఖాద్రీ

ఇల్మ్ లేకుండా ఫత్వా ఇవ్వడం గురించి తీవ్రమైన హెచ్చరిక

బిస్మిల్లాహిర్రహ్మానిర్రహీమ్

హజ్రత్ అబూ హురైరా రజియల్లాహు అన్హు గారి ద్వారా రివాయత్ చేయబడిన హదీస్-ఎ-పాక్

సర్వ స్తుతులు అల్లాహ్ రబ్బుల్ ఇజ్జత్‌కే చెందుతాయి. మన ప్రియ ప్రవక్త, ఆఖా-ఎ-దో జహాన్ హజ్రత్ ముహమ్మద్ ముస్తఫా ﷺ పై దరూద్ మరియు సలామ్ కలుగుగాక.

ఇస్లాం మనకు ఇల్మ్-ఎ-దీన్ నేర్చుకోవాలని, షరయీ అహ్కామ్‌ను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవాలని ఎంతో ప్రాధాన్యత ఇచ్చింది. అదే విధంగా ఇల్మ్, తహ్కీక్ మరియు సరైన షరయీ అవగాహన లేకుండా ఫత్వా ఇవ్వడం కూడా చాలా తీవ్రమైన విషయం.

హజ్రత్ అబూ హురైరా రజియల్లాహు అన్హు గారి నుండి రివాయత్:

مَنْ أُفْتِيَ بِفُتْيَا غَيْرِ ثَبَتٍ، فَإِنَّمَا إِثْمُهُ عَلَى مَنْ أَفْتَاهُ

తర్జుమా:

"ఎవరికి సరైన తహ్కీక్ మరియు పటిష్ఠమైన జ్ఞానం లేకుండా ఫత్వా ఇవ్వబడిందో, అతను ఆ ఫత్వా ప్రకారం ఆచరించినట్లయితే, దాని గునాహ్ ఆ ఫత్వా ఇచ్చిన వ్యక్తిపైనే ఉంటుంది."

(సునన్ ఇబ్నే మాజా, హదీస్: 53)

ఫత్వా ఇవ్వడం సాధారణ విషయం కాదు

ఫత్వా అనేది ఒక షరయీ మస్అలాకు సంబంధించి ఖుర్ఆన్, సున్నత్, ఫిఖ్ మరియు ముఅతబర్ షరయీ ఉసూల్‌ల వెలుగులో హుక్మ్‌ను వివరించడం.

అందువల్ల ఫత్వా ఇచ్చే వ్యక్తికి ఇల్మ్, తక్వా, ఫిఖ్హీ బసీరత్, తహ్కీక్ మరియు ఎహ్తియాత్ ఎంతో అవసరం.

ఎవరైనా ఒక షరయీ మస్అలాకు సంబంధించిన పూర్తి జ్ఞానం లేకపోయినా తన స్వంత రాయితో:

"ఇది హలాల్." లేదా "ఇది హరామ్." ని, లేదా "ఇది జాయిజ్." లేదా "ఇది నాజాయిజ్."

అని చెప్పినట్లయితే, అతను తనపై చాలా పెద్ద బాధ్యతను వేసుకున్నట్లే.

ఎందుకంటే అతని మాటను నమ్మి ఎదుటి వ్యక్తి ఆచరించవచ్చు. ఆ తరువాత ఇచ్చిన ఫత్వా సరైనది కాదని తెలిసే అవకాశం కూడా ఉంది.

ఇల్మ్ లేకుండా సమాధానం ఇవ్వడం నుండి ఎహ్తియాత్

దీన్ విషయంలో అత్యంత సురక్షితమైన మార్గం ఏమిటంటే, ఏ మస్అలా గురించి సరైన ఇల్మ్ లేకపోతే తనంతట తానే షరయీ హుక్మ్ చెప్పకూడదు.

"నాకు తెలియదు" అని చెప్పడం ఏ మాత్రం లోపం కాదు. అది ఇల్మ్, దియానత్, వినయం మరియు తక్వాకు నిదర్శనం.

ఉలమా-ఎ-కిరామ్ మరియు ఫుకహా-ఎ-ఇస్లాం యొక్క పద్ధతి కూడా ఇదే. ఒక మస్అలాపై పూర్తి అవగాహన లేకపోతే తొందరపడి ఫత్వా ఇవ్వకుండా తహ్కీక్ చేయడం లేదా ఇతర ముఅతబర్ అహ్ల్-ఎ-ఇల్మ్‌ను సంప్రదించడం.

తప్పు ఫత్వా బాధ్యత ఎవరిది?

ఈ హదీస్-ఎ-పాక్‌లో రసూలుల్లాహ్ ﷺ ఒక ఎంతో ముఖ్యమైన ఉసూల్‌ను వివరించారు.

ఒక వ్యక్తి దినీ మస్అలా గురించి తనకు అహ్ల్-ఎ-ఇల్మ్ అని భావించిన వ్యక్తిని అడిగాడు. ఆ వ్యక్తి సరైన తహ్కీక్ లేకుండా తప్పు ఫత్వా ఇచ్చాడు. ప్రశ్న అడిగిన వ్యక్తి ఆ ఫత్వాను సరైనదిగా భావించి దానిపై అమలు చేశాడు.

అటువంటి పరిస్థితిలో ఆ తప్పు ఫత్వా యొక్క గునాహ్ మరియు బాధ్యత ఫత్వా ఇచ్చిన వ్యక్తిపైనే ఉంటుంది.

అయితే దీని అర్థం ప్రతి పరిస్థితిలో ప్రశ్న అడిగిన వ్యక్తి పూర్తిగా బాధ్యత నుండి విముక్తి పొందుతాడని కాదు.

తరువాత సరైన షరయీ హుక్మ్ అతనికి స్పష్టంగా తెలిసి కూడా ఉద్దేశపూర్వకంగా తప్పు హుక్మ్‌పై కొనసాగితే, తన ఆచరణకు అతను కూడా బాధ్యత వహిస్తాడు.

ఖుర్ఆన్-ఎ-కరీమ్ మార్గదర్శనం

అల్లాహ్ తఆలా ఖుర్ఆన్-ఎ-కరీమ్‌లో ఇర్షాద్ ఫర్మాయిస్తున్నాడు:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

తర్జుమా:

"మీకు తెలియకపోతే, జ్ఞానం కలిగిన వారిని అడగండి."

ఈ ఆయత్-ఎ-కరీమా ద్వారా మనకు తెలిసేది ఏమిటంటే, ఒక వ్యక్తికి దినీ మస్అలా గురించి ఇల్మ్ లేకపోతే తన స్వంత అభిప్రాయం ఆధారంగా నిర్ణయం తీసుకోకుండా అహ్ల్-ఎ-ఇల్మ్‌ను సంప్రదించాలి.

నేటి కాలంలో ఈ హదీస్ ప్రాముఖ్యత

ప్రస్తుత కాలంలో సోషల్ మీడియా ద్వారా దినీ సమాచార ప్రసారం చాలా వేగంగా జరుగుతోంది.

వాట్సాప్, ఫేస్‌బుక్, యూట్యూబ్ మరియు ఇతర సోషల్ మీడియా మాధ్యమాలలో ప్రతిరోజూ అనేక దినీ సందేశాలు, అహాదీస్ మరియు షరయీ మసాఇల్ షేర్ అవుతున్నాయి.

కొన్నిసార్లు ప్రజలు ఎలాంటి తహ్కీక్ లేకుండా ఒక విషయాన్ని మరొకరికి పంపిస్తారు. మరికొందరు క్లిష్టమైన షరయీ మసాఇల్‌కు కూడా తమ స్వంత అభిప్రాయంతో సమాధానాలు ఇవ్వడం ప్రారంభిస్తారు.

ప్రత్యేకంగా ఈ మసాఇల్‌లో చాలా ఎహ్తియాత్ అవసరం:

- నికాహ్ మరియు తలాఖ్ మసాఇల్

- వారసత్వానికి సంబంధించిన అహ్కామ్

- హలాల్ మరియు హరామ్ మసాఇల్

- నమాజ్ మరియు రోజా మసాఇల్

- జకాత్ అహ్కామ్

- వ్యాపారం మరియు ముఆమలాత్

- నజర్ మరియు కసమ్ మసాఇల్

- ఇతర క్లిష్టమైన ఫిఖ్హీ మసాఇల్

ఇలాంటి విషయాలలో కేవలం సోషల్ మీడియా పోస్ట్, చిన్న వీడియో లేదా అనర్హమైన వ్యక్తి అభిప్రాయంపై ఆధారపడకుండా ముఅతబర్ మరియు అహ్ల్-ఎ-ఫత్వా ఉలమా-ఎ-కిరామ్‌ను సంప్రదించాలి.

ప్రతి దినీ విషయం చెప్పే వ్యక్తి ముఫ్తీ కాదు

ఈ విషయాన్ని ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంచుకోవాలి:

దీన్ గురించి మాట్లాడే ప్రతి వ్యక్తి ముఫ్తీ కాదు. సోషల్ మీడియాలో ప్రచారంలో ఉన్న ప్రతి సందేశం షరయీ దలీల్ కాదు.

ఫత్వా ఇవ్వడం ఒక ముఖ్యమైన షరయీ బాధ్యత. దానికి సరైన ఇల్మ్-ఎ-దీన్, ఫిఖ్హీ బసీరత్, ఉసూల్-ఎ-ఫిఖ్‌పై అవగాహన మరియు మసాఇల్ యొక్క వివరమైన జ్ఞానం అవసరం.

కొన్ని దినీ పుస్తకాలు చదవడం లేదా కొన్ని అహాదీస్ గుర్తుపెట్టుకోవడం వల్ల మాత్రమే ఒక వ్యక్తి ప్రతి మస్అలాపై ఫత్వా ఇవ్వడానికి అర్హుడు కాలేడు.

ప్రశ్న అడిగే వారికి కూడా ముఖ్యమైన నసీహత్

ఫత్వా ఇచ్చే వ్యక్తిపై బాధ్యత ఉన్నట్లే, ప్రశ్న అడిగే వ్యక్తిపై కూడా బాధ్యత ఉంది.

అతను తన దినీ మసాఇల్‌ను ముఅతబర్, ముత్తఖీ మరియు అర్హత కలిగిన ఉలమా-ఎ-కిరామ్ నుండి తెలుసుకోవాలి.

ముఖ్యంగా నికాహ్, తలాఖ్, వారసత్వం, వ్యాపారం మరియు ఇతర ముఖ్యమైన ముఆమలాత్‌లో సాధారణ వ్యక్తి అభిప్రాయంపై ఆధారపడకుండా, తన పూర్తి పరిస్థితిని వివరించి ముఅతబర్ ముఫ్తీ-ఎ-షరఅ్ నుండి మస్అలా తెలుసుకోవాలి.

హదీస్-ఎ-పాక్ యొక్క ముఖ్యమైన సందేశం

ఈ హదీస్-ఎ-పాక్ మనకు ఒక గొప్ప పాఠాన్ని అందిస్తుంది:

అల్లాహ్ యొక్క దీన్ గురించి సరైన ఇల్మ్ లేకుండా మాట్లాడటం మరియు ఫత్వా ఇవ్వడం విషయంలో ఎంతో ఎహ్తియాత్ చేయాలి.

తెలియని వ్యక్తి అహ్ల్-ఎ-ఇల్మ్‌ను అడగాలి.

ఇల్మ్ ఉన్న వ్యక్తి తహ్కీక్ మరియు బాధ్యతతో సమాధానం ఇవ్వాలి.

ఒక మస్అలా గురించి పూర్తి జ్ఞానం లేని వ్యక్తి తనంతట తానే షరయీ హుక్మ్ చెప్పకుండా అహ్ల్-ఎ-ఇల్మ్‌ను సంప్రదించాలి.

ఎందుకంటే ఒక తప్పు ఫత్వా కేవలం ఒక తప్పు సమాధానం మాత్రమే కాదు. దాని ప్రభావం ఒక ముస్లిమ్ యొక్క ఇబాదత్, దీన్, ముఆమలాత్, కుటుంబ జీవితం మరియు ముఖ్యమైన నిర్ణయాలపై పడవచ్చు.

అల్లాహ్ తఆలా మనకు సరైన ఇల్మ్-ఎ-దీన్ నేర్చుకునే, దాన్ని అర్థం చేసుకునే, దానిపై అమలు చేసే, సరైన విషయాన్ని ఇతరులకు చేరవేసే మరియు ఇల్మ్ లేకుండా దీన్ గురించి మాట్లాడకుండా ఉండే తౌఫీక్ ప్రసాదించుగాక.

ఆమీన్ బిజాహి సయ్యిదిల్ ముర్సలీన్ ﷺ

📚 హవాలా

సునన్ ఇబ్నే మాజా, కితాబుల్ ముకద్దిమా, బాబ్: ఇజ్తినాబుర్ రాయ్ వల్ కియాస్, హదీస్ నంబర్: 53

వల్లాహు తఆలా ఆలం బిస్సవాబ్।

అల్లాహ్ ప్రవక్త ముహమ్మద్ ﷺ పట్ల ప్రేమ – సంపూర్ణ విశ్వాసానికి (ఇమాన్) ఒక గుర్తు

హదీథ్

హజ్రత్ అనస్ ఇబ్ను మాలిక్ (రదియల్లాహు అన్హు) నుండి روایت:

ప్రవక్త ముహమ్మద్ ﷺ ఇలా అన్నారు:

"మీలో ఎవరి విశ్వాసమూ సంపూర్ణం కాదు; నేను అతనికి అతని తండ్రి, అతని పిల్లలు మరియు సమస్త ప్రజల కంటే ఎక్కువ ప్రియమైనవాడిని అయ్యే వరకు."

(సహీహ్ అల్-బుఖారీ: 15, సహీహ్ ముస్లిం: 44)

ఈ హదీథ్ సందేశం

ప్రవక్త ముహమ్మద్ ﷺ పట్ల ప్రేమ ప్రతి ముస్లింకు విశ్వాసానికి (ఇమాన్‌కు) పునాది మరియు సంపూర్ణ ఇమాన్‌కు గొప్ప గుర్తు. నిజమైన ప్రేమ అంటే కేవలం మాటల్లో ప్రేమను వ్యక్తపరచడం కాదు; ఆయన సున్నత్‌ను అనుసరించడం, ఆయన ఆదేశాలను పాటించడం, ఆయన ఉన్నతమైన నైతికతను జీవితంలో ఆచరించడం మరియు ప్రతి విషయంలో ఆయన బోధనలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం.

ఒక విశ్వాసి హృదయంలో ప్రవక్త ﷺ పట్ల ప్రేమ ప్రపంచంలోని ప్రతి ప్రేమకన్నా గొప్పదిగా మారినప్పుడు, అతని ఆరాధన, ప్రవర్తన మరియు జీవనశైలి మొత్తం మారుతుంది. అలాంటి ప్రేమ మనిషిని అల్లాహ్ సంతోషానికి చేరుస్తుంది మరియు ఈ లోకంలో విజయం, పరలోకంలో శాశ్వత రక్షణను ప్రసాదిస్తుంది.

ఈ హదీథ్ నుండి నేర్చుకోవాల్సిన పాఠాలు

ప్రవక్త ముహమ్మద్ ﷺ పట్ల ప్రేమ సంపూర్ణ ఇమాన్‌లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం.

నిజమైన ప్రేమ ఆయన సున్నత్‌ను అనుసరించడంలో కనిపించాలి.

ప్రతి నిర్ణయంలో ప్రవక్త ﷺ బోధనలకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వాలి.

ఆయన ఉన్నతమైన నైతికత మరియు జీవన విధానాన్ని మన జీవితంలో ఆచరించాలి.

ప్రవక్త ﷺ పై ఎక్కువగా దరూద్ (సలవాత్) పంపడం ఆయన పట్ల ప్రేమను మరింత బలపరుస్తుంది.

దుఆ (ప్రార్థన)

ఓ అల్లాహ్! నీ ప్రియ ప్రవక్త ముహమ్మద్ ﷺ పట్ల నిజమైన ప్రేమతో మా హృదయాలను నింపుము. ఆయన సున్నత్‌ను అనుసరించే తౌఫీక్ ప్రసాదించు. ఆయన ఉన్నతమైన నైతికతను మా జీవితంలో ఆచరించే శక్తిని ఇవ్వు. ఖియామత్ రోజున ఆయన షఫాఅత్ (సిఫారసు) పొందే అదృష్టాన్ని మాకు ప్రసాదించు. ఆమీన్.

Page updated

Google Sites

Report abuse